Kimyasal satışında hangi miktarın esas alınacağını ölçüm cihazı değil sözleşme belirler. Kimyasallar kütle, referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacim ya da etken madde miktarı üzerinden satılabilir ve bu tercih, kullanılacak ölçüm yöntemini doğrudan etkiler. Sayaç bazlı ticari teslim ölçümü (custody transfer); ürün ölçüm sırasında tek fazlı ve kararlı kalıyorsa, sayacın ıslanan malzemesi ürünle uyumluysa, sayacın sahada doğrulanabileceği bir yöntem varsa ve taraflar bu yöntemi kabul ediyorsa uygundur. İşlem yasal metroloji kapsamındaysa, bunlara ek olarak ulusal mevzuatın ölçüm sistemi için öngördüğü şartlar karşılanmalıdır.
Tanker dolumunda ticari teslim skidinin genel bileşenleri ve doğrulama yaklaşımı ticari teslim tanker dolum skidleri sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfa, kimyasal ürünlerde miktar esasının nasıl seçildiğine ve sayacın ne zaman kantarın yerine veya yanında kullanılabileceğine odaklanır.
Satış esası: kütle, hacim veya etken madde
Miktar esası | Nasıl belirlenir | Kimyasallarda dikkat edilecek nokta |
Kütle | Taşıt kantarında dolu ve boş tartım farkı ya da kütlesel debimetre | Sıcaklıktan bağımsızdır; sayaç kullanılıyorsa gaz kabarcığı ve malzeme uyumu belirleyicidir |
Referans sıcaklıkta hacim | Hacimsel sayaç, sıcaklık ölçümü ve ürüne özgü genleşme verisi | Petrol ürünleri için geliştirilmiş hacim düzeltme tabloları ham petrol, rafineri ürünleri ve yağlama yağlarını kapsar; kimyasal için yoğunluk-sıcaklık ilişkisi ürüne özgü veriyle ve taraflarca kararlaştırılır |
Etken madde veya belirli derişim bazında miktar | Ölçülen kütle ile derişimin çarpımı | Derişimin laboratuvar analiziyle mi çevrim içi yoğunluktan mı alınacağı ve anlaşmazlıkta hangisinin esas olacağı sözleşmede tanımlanır |
Bu nedenle bir kimyasal terminalde ölçüm sistemi tasarımına başlamadan önce satış sözleşmesindeki birim, referans koşullar ve derişim tanımı istenmelidir. Aynı ürün, farklı müşterilere farklı esaslarla satılıyorsa ölçüm sistemi her iki esası da raporlayabilecek şekilde kurgulanır.
Kantar mı, sayaç mı?
Birçok kimya tesisinde tankerin dolumdan önce ve sonra kantarda tartılması yerleşik bir uygulamadır. Taşıt kantarının önemli bir avantajı, ürünle hiç temas etmemesidir; korozif, kristallenen veya çok viskoz ürünlerde ölçüm cihazının malzeme uyumu sorunu ortadan kalkar. Tartım aletlerine ilişkin uluslararası tavsiyeler, izin verilen hataların brüt yüke ve dara düzeneği kullanıldığında net yüke uygulandığını, ancak hesapla bulunan net değerlere uygulanmadığını belirtir. Dolu ve boş tartım farkıyla bulunan miktarın belirsizliği bu nedenle iki ayrı tartımın katkısını birlikte taşır.
Sayaç ise bölme bazında ve gerçek zamanlı ölçüm sağlar: parti kontrolörü hedef miktara ulaşıldığında dolumu keser, her bölmenin miktarı ayrı kaydedilir ve kantar kuyruğu ortadan kalkar. Karşılığında sayaç ürünle temas eder, gaz ve çökeltiye duyarlıdır ve doğrulanması gerekir. Hareket halindeki araç tartımı ise statik kantardan ayrı bir cihaz sınıfıdır ve kendi gereklilikleriyle değerlendirilir.
Ölçüt | Taşıt kantarı | Sayaç bazlı ölçüm sistemi |
Ürünle temas | Yok; malzeme uyumu sorunu yok | Var; ıslanan malzeme üretici verisine göre seçilir |
Bölme bazında miktar | Ancak ara tartımla | Her bölme ve parti ayrı ölçülür |
Hedef miktarda kesme | Dolaylı; dolum kontrolü ayrıca gerekir | Parti kontrolörüyle doğrudan |
Gaz ve kabarcık etkisi | Etkilenmez | Ölçümü bozabilir; gaz ayırma gerekir |
Doğrulama | Test ağırlıkları ve periyodik muayene | Referans sayaç, kantarla karşılaştırma veya prover; ürünün niteliğine göre |
Operasyon | Her araç için iki tartım ve kuyruk | Peron içinde sürekli akış |
Sayaç bazlı ticari ölçüm hangi koşullarda uygundur?
· Tek fazlı ve kararlı akış: Ürün ölçüm sırasında gaz çıkarmıyor, köpürmüyor ve sayaç içinde çökelti bırakmıyorsa.
· Doğrulanmış malzeme uyumu: Sayaç üreticisinin, ürünün gerçek derişimi ve sıcaklığı için uyumluluk verisi varsa; kimyasal ölçüm skidleri sayfasında anlatıldığı gibi boru malzemesinden çıkarım yapılmaz.
· Uygulanabilir doğrulama yöntemi: Ürünün tehlike sınıfı, bir prover veya referans sayaçla sahada karşılaştırmaya izin veriyorsa; aksi durumda kantarla periyodik karşılaştırma tanımlanabilir.
· Tarafların kabulü: Alıcı ve satıcı sayaç okumasını faturalama esası olarak kabul ediyorsa ve anlaşmazlık prosedürü yazılıysa.
· Mevzuat uyumu: İşlem yasal metroloji kapsamındaysa ölçüm sisteminin bütünü ulusal şartları karşılıyorsa.
Yasal metroloji kapsamı
Su dışındaki sıvılar için dinamik ölçüm sistemlerine ilişkin uluslararası tavsiye, kapsamındaki sıvılar arasında sıvı haldeki kimyasal ürünleri de sayar. Ancak bu tavsiye, yasal metroloji denetimine tabi sistemler için uygulanır; belirli bir kimyasal satışının bu denetime tabi olup olmadığına ülkenin mevzuatı karar verir. Aynı belgeler sayaç ve bütün ölçüm sistemi için ayrı hata sınırları tanımlar; sayacın veri sayfasındaki doğruluk, gaz ayırma, sıcaklık ve yoğunluk dönüşümü ile kurulum etkilerini içermez. Bu nedenle bir sayaç onayı, ölçüm sisteminin bütününün uygun olduğu anlamına gelmez.
Kimyasallara özgü belirsizlik kaynakları
· Boşaltım veya süpürme gazı: Azotla itme ya da hat süpürme sırasında sayaçtan geçen gaz, hem kütle hem yoğunluk okumasını bozabilir.
· Aktarım noktasındaki hat durumu: Sayaçtan sonraki hattın her teslimde dolu mu boş mu kaldığı tutarlı olmalıdır.
· Tüp içi birikinti: Kristallenen veya polimerleşen ürünlerde sayaç tüplerinde oluşan tabaka yoğunluk ve sıfır noktasını etkileyebilir; temizlik ve sıfır kontrolü prosedüre bağlanır.
· Sıcaklık ve derişim değişimi: Hacim esaslı satışta sıcaklık ölçümü, etken madde esaslı satışta derişim verisi sonucu doğrudan etkiler.
Kayıt, mühür ve mutabakat
Ticari teslimde her partinin kaydı; ürün, bölme, miktar, sıcaklık, yoğunluk, varsa derişim ve alarm bilgilerini içerir. Sayaç faktörü ve hesaplama parametreleri mühürle veya erişim kontrolüyle korunur, parametre değişiklikleri olay kaydına düşer. Kantar ve sayaç birlikte kullanılıyorsa, iki sonuç arasındaki farkın hangi sınır içinde kabul edileceği ve aşımda hangi adımın izleneceği önceden tanımlanır; bu karşılaştırma aynı zamanda sayacın sahadaki davranışını izlemenin pratik bir yoludur.
TLY Enerji'nin desteği
TLY Enerji, kimyasal ticari teslim projelerinde miktar esasına uygun ölçüm teknolojisinin seçimi, sayaç, sıcaklık ve basınç enstrümanlarının tedariki, parti kontrolörü ve kayıt sisteminin PLC veya SCADA ile entegrasyonu, saha montajı ile test ve devreye alma aşamalarında mühendislik desteği verebilir. Yasal metroloji onayı ve doğrulama hizmetlerinin hangi kuruluş tarafından yürütüleceği projeye ve ülkeye göre ayrıca belirlenir.
Ölçüm esasını netleştirmek için gerekenler
· Satış sözleşmesindeki miktar birimi: kütle, referans sıcaklıkta hacim veya etken madde
· Referans sıcaklık ve derişim tanımı, derişimin hangi yöntemle belirlendiği
· Mevcut kantar altyapısı ve kantarın ticari esas olarak kalıp kalmayacağı
· Ürünün gaz çıkarma, kristallenme veya polimerleşme eğilimi
· Tanker başına bölme sayısı ve bölme bazında kayıt ihtiyacı
· İşlemin yasal metroloji kapsamında olup olmadığına ilişkin bilgi
· Tercih edilen doğrulama yöntemi ve doğrulama sıklığı
İlgili sayfalar
· Kimyasal ölçüm skidleri: Sayaç teknolojisi ve ıslanan malzeme seçimi.
· Ticari teslim tanker dolum skidleri: Ticari teslim skidinin genel yapısı ve doğrulama yaklaşımı.
· Kimyasallar için parti ölçüm sistemleri: Hedef miktarda kesme ve parti kaydı.
· Kimyasal tanker boşaltım sistemleri: Boşaltım sonundaki gazın ölçüme etkisi.
Ticari teslim hakkında sorular
Kimyasallar kütle üzerinden mi hacim üzerinden mi satılır?
Bu sözleşmeye bağlıdır. Kütle esası sıcaklıktan bağımsız olduğu için sık tercih edilir, ancak hacim veya etken madde bazında satış da yapılır. Hacim esasında referans sıcaklık ve ürüne özgü genleşme verisi, etken madde esasında ise derişimin nasıl belirleneceği ve anlaşmazlıkta hangi sonucun geçerli olacağı sözleşmede açıkça tanımlanmalıdır.
Sayaç, taşıt kantarının yerini tamamen alabilir mi?
Ürün tek fazlı ve kararlıysa, sayaç malzemesi ürünle uyumluysa ve uygulanabilir bir doğrulama yöntemi varsa sayaç ticari esas olabilir. Bununla birlikte birçok tesis kantarı yedek veya karşılaştırma aracı olarak korur. Kantar ürünle temas etmediği için korozif veya kristallenen ürünlerde avantajlıdır; sayaç ise bölme bazında ölçüm ve hedef miktarda kesme sağlar.
Kimyasal satışı yasal metroloji kapsamında mıdır?
Duruma göre değişir. Uluslararası tavsiye, sıvı kimyasal ürünleri dinamik ölçüm sistemlerinin kapsamındaki sıvılar arasında sayar; fakat bir satışın yasal denetime tabi olup olmadığına ulusal mevzuat karar verir. İşletmeler arası sözleşmeye dayalı satışlarda taraflar ölçüm yöntemini kendileri kararlaştırabilir; yine de kapsam ilgili ülkenin metroloji mevzuatına göre teyit edilmelidir.
Sayacın yoğunluk ölçümü derişimi ticari olarak belirlemek için yeterli midir?
Genellikle tek başına değildir. İki bileşenli çözeltilerde yoğunluktan derişim hesaplanabilir, ancak üçüncü bir bileşen veya çözünmüş gaz sonucu bozar. Bu nedenle etken madde bazlı satışta laboratuvar analizi çoğunlukla esas alınır, çevrim içi derişim ise sürekli izleme ve sapma uyarısı için kullanılır. Hangi sonucun esas olacağı sözleşmede belirtilmelidir.