Akaryakıt ölçüm skidinde sayaç, sıcaklık ve yoğunluk düzeltmesi ile doğrulama bileşenleri; ölçülecek ürünlerin viskozitesine, aynı hattan kaç ürün geçeceğine, ölçümün hangi amaçla yapılacağına ve sahadaki doğrulama imkânına göre seçilir. Aynı taşıyıcı şase üzerinde benzer görünen iki skid, biri terminal içi transfer için, diğeri boru hattından ürün kabulü için tasarlandığında oldukça farklı bir donanım listesine sahip olabilir. Skid (ön montajlı taşıyıcı şase üzerinde sistem) yaklaşımı, bu bileşenlerin sahaya gelmeden önce bir arada kurgulanmasını sağlar.
Akaryakıt terminalinde ölçüm skidlerinin yeri
· Boru hattından ürün kabulü: Rafineriden veya ana hattan gelen partilerin terminale girişte ölçülmesi; çoğunlukla ticari niteliktedir.
· Terminal içi transfer: Tanklar arası aktarma, harman hazırlama veya karışan ürünün ayrılması; genellikle proses ve stok takibi amaçlıdır.
· Dolum hatları: Peron başındaki sayaç grupları; tanker dolum sisteminin bir parçası olarak tasarlanır.
· Harman bileşeni ölçümü: Etanol, biyodizel veya parafinik bileşenlerin ana ürüne oranlanarak eklenmesi.
Sayaç teknolojisi ve ürün özellikleri
Sıvı hidrokarbonların dinamik ölçümünde pozitif deplasmanlı, türbinli, Coriolis ve ultrasonik sayaçlar kullanılır. Akaryakıt açısından seçimi belirleyen başlıca ürün özellikleri şunlardır:
Ürün özelliği | Ölçüme etkisi | Seçimde dikkate alınan |
Viskozite ve viskozite aralığı | Benzinden motorine ve katkılı ürünlere geçildikçe viskozite değişir; bazı sayaç tiplerinin kalibrasyonu viskoziteye duyarlıdır | Aynı sayaçtan geçecek ürünlerin viskozite aralığı ve ürün başına sayaç faktörü ihtiyacı |
Ürün değişimi sıklığı | Her ürün değişiminde sayaç farklı bir akışkanla çalışır | Ürüne ayrılmış sayaç mı, ürün bazında faktör tanımlanmış ortak sayaç mı kullanılacağı |
Uçuculuk | Düşük basınçta buharlaşma, sayaçtan buhar geçmesine yol açabilir | Gaz ayırıcı, karşı basınç ve sayacın hat üzerindeki konumu |
Yoğunluk değişkenliği | Hacimden kütleye veya referans hacme dönüşümü etkiler | Sabit yoğunluk değeri mi, çevrim içi yoğunluk ölçümü mü kullanılacağı |
Temizlik ve partikül | Mekanik parçalı sayaçlarda aşınma ve tıkanma riski | Filtre inceliği ve bakım erişimi |
Coriolis sayaçlar kütleyi, yoğunluğu ve sıcaklığı aynı anda ölçer; hacmi kütle ve yoğunluktan hesaplar. Bu, sık ürün değişen hatlarda ve yoğunluğu değişken harman bileşenlerinde avantaj sağlayabilir. Pozitif deplasmanlı ve türbinli sayaçlar ise akaryakıt dolum ve transfer uygulamalarında uzun süredir kullanılmaktadır ve hacim bazlı ölçüm pratiğine doğrudan uyar. Ultrasonik sayaçlar büyük çaplı boru hattı kabullerinde değerlendirilir. Tek bir teknolojinin her akaryakıt uygulaması için uygun olduğunu söylemek mümkün değildir; seçim debi aralığı, hat çapı, ürün sepeti ve doğrulama yöntemiyle birlikte yapılır.
Sıcaklık ve yoğunluk düzeltmesinin donanım tarafı
Akaryakıtta satış ve stok miktarları çoğunlukla referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacim olarak ifade edilir. Rafine ürünler için sıcaklık ve basınca göre hacim düzeltme faktörlerini veren bir hesaplama yöntemi bulunmaktadır; bu yöntemin uygulanabilmesi için skidde sayaca yakın bir sıcaklık ölçümü, gerektiğinde basınç ölçümü ve ürün yoğunluğu bilgisi gerekir. Sıcaklık sensörünün sayaçla aynı akış koşullarını görecek şekilde yerleştirilmesi ve doğrulama için ikinci bir test cebi bırakılması, skid tasarımında sıkça gözetilen noktalardır.
Yoğunluk bilgisinin kaynağı ürün sepetine göre değişir. Tek ürünlü bir hatta laboratuvar analizinden gelen sabit değer yeterli olabilir. Harmanların ve biyobileşen oranlarının değiştiği hatlarda ise çevrim içi yoğunluk ölçümü veya yoğunluk ölçebilen sayaç tercih edilir. Hesaplamayı yapan akış bilgisayarı veya dolum kontrolörü, hangi ürün için hangi düzeltme yönteminin kullanıldığını kaydetmelidir. Hesap esaslarının ve referans şartların ticari yönü ise ticari teslim sayfasında ele alınmıştır.
Doğrulama bileşenleri
Akaryakıt sayaçlarının performansı zamanla ve ürün değişimiyle değişebildiği için skid tasarımında sayacın nasıl doğrulanacağı baştan planlanır. Başlıca yöntemler şunlardır:
· Deplasman tipi prover (sabit veya taşınabilir): Bilinen hacmi dinamik koşullarda sayaçla karşılaştırır; skidde vana düzeni ve bağlantı noktaları bırakılır.
· Referans (master) sayaç: Doğrulanmış bir sayacın seri bağlanarak karşılaştırma yapılmasıdır; skid üzerinde veya taşınabilir olabilir.
· Kalibrasyon tankı: Özellikle dolum peronlarında, bilinen hacimli bir kaba dolum yapılarak kontrol edilmesi.
Hangi yöntemin uygulanacağı, kullanılan sayaç tipine, debiye ve ölçümün ticari niteliğine bağlıdır. Dolum peronlarındaki sayaçların doğrulanmasına yönelik ayrı bir uygulama kılavuzu bulunmakta olup yerel mevzuat ve sözleşmelerin bu kılavuzun önüne geçebileceği belirtilmektedir. Her ürün için ayrı sayaç faktörü kullanılan ortak sayaçlarda, doğrulamanın her ürünle ayrı ayrı yapılması gerekir.
Tipik skid bileşenleri
Bileşen | İşlevi | Standart / opsiyon |
Filtre | Sayacı ve kontrol vanasını partiküllerden korur | Standart |
Gaz ayırıcı | Hava ve buharın sayaçtan geçmesini önler | Kabul ve boşaltım hatlarında standart |
Sayaç | Hacim veya kütle ölçümü | Standart; teknoloji ürüne göre |
Sıcaklık ve basınç ölçümü | Hacim düzeltmesi ve karşı basınç kontrolü | Standart |
Yoğunluk ölçümü | Kütle veya referans hacim hesabı | Ürün sepetine göre opsiyon |
Kontrol veya karşı basınç vanası | Debi kontrolü ve sayaçta sıvı fazın korunması | Uygulamaya göre |
Akış bilgisayarı veya dolum kontrolörü | Düzeltme hesabı, kayıt ve veri aktarımı | Standart; tipi uygulamaya göre |
Doğrulama bağlantıları | Prover veya referans sayaç bağlantısı | Ticari uygulamalarda yaygın |
Numune alma noktası | Ürün kalitesinin ve yoğunluğun teyidi | Projeye göre |
Proses amaçlı ve ticari amaçlı skid arasındaki fark
Proses amaçlı bir transfer skidi ile ticari amaçlı bir kabul skidi aynı sayaç tipini kullanabilir. Farkı; sıcaklık ve yoğunluk ölçümlerinin doğrulanabilirliği, doğrulama bağlantıları, parametrelerin mühürlenmesi, olay kayıtları ve ölçüm sisteminin bütün olarak değerlendirilmesi oluşturur. Yasal metrolojide ölçüm sistemi ve sayaç için ayrı izin verilen hata sınırları tanımlanır; sayacın kendi performansı sistemin tamamını temsil etmez. Ticari ölçümün yönetişimi, kayıt ve mühür düzeni akaryakıt ticari teslim ölçüm sistemleri sayfasında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Tehlikeli alan ve montaj bütünlüğü
Akaryakıt ölçüm skidleri çoğunlukla patlayıcı ortam oluşabilecek bölgelerde kurulur. Bölge sınıflandırması, skid üzerindeki elektrikli ekipmanın koruma yöntemini ve kablolama düzenini belirler. Avrupa uygulamasında, ayrı ayrı uygunluk belgesi olan ekipmanların bir işlevsel bütün halinde birleştirilmesi durumunda, bu birleşimden doğabilecek ek tutuşma risklerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Kısacası sayacın veya transmitterin kendi belgesi, bütün skidin uygunluğunu tek başına göstermez.
TLY Enerji'nin katkısı
TLY Enerji, akaryakıt ölçüm uygulamalarında ürün ve proses verilerinin değerlendirilmesiyle uygun ölçüm teknolojisinin belirlenmesine destek olur. Proje kapsamına göre Coriolis, ultrasonik ve diğer akış ölçerler, sıcaklık ve basınç transmitterleri ile kontrol vanalarının tedariki, sistem entegrasyonu, montaj, devreye alma ve devreye alma sonrası teknik destek hizmetleri sunulabilir. Skidin imalat ve test kapsamı ile tedarik sınırı teknik şartname üzerinden netleştirilir.
Ölçüm skidi seçimi için gerekli veriler
· Skidin konumu ve amacı: kabul, transfer, dolum veya harman bileşeni ölçümü
· Hattan geçecek ürünler, viskozite ve yoğunluk aralıkları
· Minimum, normal ve maksimum debi ile işletme basıncı ve sıcaklığı
· Ölçüm sonucunun faturaya esas olup olmadığı ve istenen çıktı birimi: referans hacim veya kütle
· Tercih edilen doğrulama yöntemi ve sahada mevcut prover veya referans sayaç
· Tehlikeli alan sınıflandırması ve yerleşim kısıtları
· Akış bilgisayarının bağlanacağı kontrol sistemi veya terminal otomasyonu
İlgili sayfalar
· Akaryakıt ticari teslim ölçüm sistemleri: Hacim düzeltmesinin ticari esasları, yasal metroloji ve kayıt düzeni.
· Ticari teslim tanker dolum skidleri: Dolumda ticari ölçüm skidinin genel yapısı ve doğrulaması.
· Akaryakıt tanker dolum sistemleri: Dolum hattındaki sayaçların ürüne özgü gereksinimleri.
· Akaryakıt tanker boşaltım sistemleri: Kabul sayacının tank ölçümüyle mutabakatı.
Akaryakıt ölçüm skidleri hakkında sık sorulanlar
Bir sayaç birden fazla akaryakıt ürününü ölçebilir mi?
Ölçebilir, ancak her ürün için ayrı sayaç faktörü tanımlanması ve doğrulamanın ürün bazında yapılması gerekir. Viskozite farkı büyük ürünlerin aynı sayaçtan geçirilmesi bazı sayaç tiplerinde ölçüm davranışını değiştirir. Ayrıca ürün değişiminde hatta kalan miktarın sonraki ürüne karışması dikkate alınmalıdır. Kalite hassasiyeti yüksek ürünlerde ayrılmış sayaç tercih edilir.
Skidde prover bağlantısı bırakmak neden önemlidir?
Sayaç performansı ürün, debi ve zamanla değişebilir. Prover veya referans sayaç bağlantısı bulunmayan bir skidde doğrulama için sayacın sökülmesi ya da hattın değiştirilmesi gerekir; bu hem işletmeyi durdurur hem de sayacın gerçek çalışma koşullarından farklı koşullarda test edilmesine yol açar. Bağlantıların baştan bırakılması, sonradan eklenmesinden çok daha kolaydır.
Yoğunluk ölçümü her skidde gerekli midir?
Gerekli değildir. Tek ürünlü ve yoğunluğu kararlı hatlarda laboratuvar değeri yeterli olabilir. Harman oranlarının değiştiği, farklı kaynaklardan ürün gelen veya kütle bazlı raporlama yapılan hatlarda çevrim içi yoğunluk ölçümü değerlendirilir. Coriolis sayaç kullanıldığında yoğunluk sayaçtan alınabilir, ancak bu değerin ticari hesapta kullanılabilirliği ayrıca teyit edilmelidir.
Proses amaçlı bir skid sonradan ticari ölçüme dönüştürülebilir mi?
Teknik olarak mümkün olabilir, ancak çoğunlukla sayaçtan fazlasını değiştirmeyi gerektirir. Sıcaklık ölçümünün doğrulanabilirliği, doğrulama bağlantıları, akış bilgisayarının kayıt ve mühür özellikleri ve ölçüm sisteminin bütün olarak değerlendirilmesi yeniden ele alınmalıdır. Bu nedenle ölçüm amacının gelecekte değişme ihtimali varsa bu, ilk tasarımda dikkate alınmalıdır.