LACT ünitesi (Lease Automatic Custody Transfer), üretim sahasında arıtılıp stok tanklarında biriktirilen ham petrolü, operatör başında beklemeden boru hattına veya taşıma sistemine teslim eden ve bu teslimi ticari olarak ölçen paket bir sistemdir. Ünite; ham petrolü tanktan çeker, su ve tortu içeriğini sürekli izler, satışa uygun olmayan ürünü geri çevirir, temsil edici numune alır, miktarı ölçer ve her teslimat için kayıt oluşturur. Yani LACT bir sayaç skidi değil, sahibi değişen petrolün kabul, ölçüm ve belgeleme adımlarını tek bir otomatik dizide toplayan işlevsel bir pakettir.
Genel ham petrol ölçüm skidinin sayaç, yoğunluk ve su oranı gibi donanım seçimleri Ham Petrol Ölçüm Skidleri sayfasında ele alınır. Bu sayfa, LACT'ı ondan ayıran işlevlere odaklanır: kira sahası koşulları, kalite kapısı olarak çalışan geri çevirme mantığı ve gözetimsiz işletme.
LACT ünitesi nerede kullanılır?
LACT, petrolün üretici şirketten taşıyıcıya veya alıcıya geçtiği saha çıkışına kurulur. Tipik yerleşimde kuyu akışı ayrıştırma ve arıtma ekipmanından geçer, satışa hazır ham petrol tank bataryasında toplanır ve tank belirli bir seviyeye ulaştığında LACT devreye girerek ürünü toplama boru hattına basar. Sahada sürekli personel bulunmadığı, elektrik ve haberleşme altyapısının sınırlı olabildiği ve ölçümün birden fazla tarafça denetlendiği için ünitenin kendi kendine karar verebilmesi ve her adımı kayıt altına alması beklenir.
Ham petrolde ticari teslim, tarafların sözleşmesine ve bölgesel düzenlemelere bağlıdır. ABD Petrol Enstitüsü (API) ölçüm standartları el kitabında LACT ölçüm sistemleri, 2023 sonunda yayımlanan Bölüm 6.4A altında ayrı olarak ele alınmaktadır; bu bölüm önceki LACT bölümünün yerini almıştır. Standart, tasarım ve seçim kararlarını yönlendiren bir çerçevedir; bir projede hangi gerekliliklerin uygulanacağını sözleşme ve boru hattı işletmecisinin koşulları belirler.
Tipik akış dizisi
LACT üniteleri farklı konfigürasyonlarda kurulabilir; aşağıdaki dizi yaygın bir düzeni özetler. Her bileşenin gerekliliği, sahanın basınç koşullarına, ürün özelliklerine ve sözleşmeye göre değerlendirilir.
1. Besleme pompası ve süzgeç: Atmosferik veya düşük basınçlı tanktan ürünü çeker, sayaç ve numune sistemi için yeterli basıncı sağlar; süzgeç katı partikülleri tutar. Emme tarafında gaz ayrışmasını önlemek pompa ve tank bağlantısı tasarımının temel konusudur.
2. Su ve tortu (BS&W) izleme probu: Akıştaki su ve tortu oranını sürekli izler; ölçülen değer sözleşmedeki kabul sınırını aşarsa kontrol sistemine sinyal verir.
3. Geri çevirme (divert) vanası: Sınırı aşan ürünü satış hattından ayırarak arıtma ekipmanına veya tanka geri gönderir. Böylece satışa uygun olmayan ürün ölçülüp teslim edilmiş sayılmaz.
4. Otomatik numune alıcı ve karıştırma: Teslim edilen partinin tamamını temsil eden, akışa orantılı bir bileşik numune toplar. Laboratuvarda bulunan su, tortu ve yoğunluk değerleri net miktar hesabına girer.
5. Sayaç, sıcaklık ve basınç ölçümü: Brüt miktarı ölçer; sıcaklık ve basınç değerleri referans şartlara dönüşüm için kullanılır. Sayaç teknolojisi ham petrolün viskozitesine ve debi aralığına göre seçilir.
6. Prover bağlantısı: Sabit veya taşınabilir prover ya da referans (master) sayaçla periyodik doğrulama yapılabilmesi için vanalı bağlantı noktaları.
7. Karşı basınç vanası: Sayaç ve numune noktasında hattı dolu ve tek fazlı tutar; ürün içinde çözünmüş hafif bileşenlerin sayaçta gaz fazına geçmesini önlemeye yardımcı olur.
8. Akış bilgisayarı ve kontrol panosu: Başlatma ve durdurma izinlerini, geri çevirme kararını, numune alıcının darbe hızını ve teslimat fişini yönetir; olay ve alarm kayıtlarını tutar.
Kalite kapısı: geri çevirme mantığı
LACT'ı basit bir ölçüm hattından ayıran en önemli özellik, satışa uygunluk kararının ölçümden önce verilmesidir. Su ve tortu oranı, boru hattı işletmecisinin veya alıcının kabul sınırıyla sürekli karşılaştırılır. Sınır aşıldığında geri çevirme vanası konum değiştirir ve bu süre boyunca akan ürün sayaçtan geçmez ya da ayrı kaydedilir. Tasarımda dikkat edilen noktalar şunlardır: probun, karışımın iyi olduğu ve serbest suyun ayrışmadığı bir noktaya yerleştirilmesi; vananın konum geri bildiriminin kayıt sistemine aktarılması; geri çevrilen ürünün tekrar arıtılıp hangi koşulla satışa döneceğinin işletme prosedüründe tanımlanması.
Emülsiyon oluşturan, parafin içeren veya sıcaklığı mevsime göre değişen ham petrolde probun okuması ile laboratuvar sonucu arasında fark oluşabilir. Bu nedenle çevrim içi su izleme bir karar ve alarm aracı olarak görülür; ticari hesapta esas alınan su ve tortu değeri genellikle numuneden belirlenir. Numunenin nasıl temsil edici alınacağı Ham Petrol Numune Alma Sistemleri sayfasında ayrıntılandırılmıştır.
Gözetimsiz çalışma ve kayıt düzeni
Ünite genellikle tank seviye sinyaliyle otomatik başlar, düşük seviyede durur. Başlatma öncesinde pompa, vana konumları, numune alıcı ve ölçüm cihazları için izin kontrolleri yapılır. Çalışma sırasında akış bilgisayarı brüt ve düzeltilmiş miktarları, ortalama sıcaklık ve basıncı, geri çevirme sürelerini ve numune alıcının çalışma durumunu kaydeder. Parti kapandığında oluşturulan teslimat fişi, laboratuvar sonuçlarıyla birleştirilerek net miktar hesabına esas olur. Uzaktaki sahalarda bu veriler SCADA üzerinden merkeze aktarılabilir; ayar değişiklikleri ve mühürlü parametrelere erişim, taraflarca denetlenebilir biçimde kayıt altında tutulmalıdır.
LACT tasarımında sahaya özgü kriterler
Parametre | Tasarımda neden önemli | Seçime etkisi |
Sahanın günlük üretimi ve tank kapasitesi | Ünitenin ne sıklıkla ve ne kadar süre çalışacağını belirler | Pompa ve sayaç boyutu, debi aralığı, tek veya çift sayaç kararı |
Ham petrolün viskozitesi ve sıcaklık değişimi | Sayaç performansını ve pompa emişini etkiler | Sayaç teknolojisi, ısı izleme ihtiyacı, süzgeç seçimi |
Çözünmüş gaz ve buhar basıncı | Emişte ve sayaçta gaz ayrışması ölçümü bozar | Karşı basınç ayarı, tank bağlantı düzeni, gaz ayırıcı ihtiyacı |
Su ve tortu seviyesi, emülsiyon eğilimi | Geri çevirme sıklığını ve prob güvenilirliğini belirler | Prob tipi ve konumu, karıştırma düzeni, arıtma geri dönüş hattı |
Parafin ve katı içerik | Prob, sayaç ve numune hatlarında birikime yol açabilir | Temizlenebilir tasarım, ısı izleme, bakım erişimi |
Boru hattı giriş basıncı | Pompanın yenmesi gereken basıncı belirler | Pompa tipi ve karşı basınç vanası aralığı |
Doğrulama yöntemi | Sözleşme periyodik sayaç doğrulaması isteyebilir | Sabit prover, taşınabilir prover bağlantısı veya master sayaç |
Enerji, iklim ve tehlikeli alan | Uzak sahalarda altyapı sınırlıdır | Pano koruması, ısıtma, kablolama ve haberleşme seçimi |
TLY Enerji'nin LACT projelerindeki olası katkısı
TLY Enerji, LACT projelerinde proses verilerinin değerlendirilmesi ve ham petrolün özelliklerine uygun ölçüm teknolojisinin seçimi için mühendislik desteği sunabilir. Proje kapsamına göre sayaç, yoğunluk ve basınç-sıcaklık ölçümleri, kontrol vanaları ve pompaların tedariki, akış bilgisayarı ile PLC veya SCADA entegrasyonu, saha montajı, test ve devreye alma ile sonrasındaki teknik destek bu kapsamda yer alabilir. Numune alıcı ve su izleme cihazlarının tedarik sınırı ile paketin kimin tarafından birleştirileceği, her projede teknik şartname üzerinden birlikte belirlenir.
LACT değerlendirmesi için gereken saha bilgileri
· Saha üretim profili, tank sayısı ve hacmi, planlanan teslim sıklığı
· Ham petrolün yoğunluk, viskozite, akma noktası ve sıcaklık aralığı
· Tipik ve en yüksek su-tortu oranı ile sözleşmedeki kabul sınırı
· Çözünmüş gaz ve buhar basıncı bilgisi, tanktaki işletme basıncı
· Teslim edilecek boru hattının giriş basıncı ve işletmecinin ölçüm koşulları
· İstenen doğrulama yöntemi ve sıklığı
· Sahadaki enerji, haberleşme ve uzaktan izleme altyapısı
· Tehlikeli alan sınıflandırması ve iklim koşulları
İlgili sayfalar
· Ham petrol ölçüm skidleri: Sayaç, yoğunluk ve su oranı ölçümü gibi donanım seçimlerinin ayrıntıları.
· Ham petrol numune alma sistemleri: LACT içindeki numune alıcının temsil edici numune alması için gereken koşullar.
· Ham petrol ticari teslim ölçüm sistemleri: Brüt miktardan net standart hacme geçiş ve doğrulama yaklaşımı.
· Boru hattı teslim alma ve teslim etme ölçümü: LACT'ın beslediği toplama hattının ana hat giriş ve çıkış noktalarındaki ölçüm.
LACT üniteleri hakkında sık sorulanlar
LACT ünitesi ile ham petrol ölçüm skidi arasındaki fark nedir?
Ölçüm skidi, akan ham petrolün miktarını ve özelliklerini belirleyen donanım grubudur. LACT ise bunun üzerine satışa uygunluk kararını, geri çevirme vanasını, besleme pompasını ve tank seviyesine bağlı otomatik başlatma-durdurma mantığını ekler. Bu nedenle LACT, kira sahasından boru hattına gözetimsiz teslimat için tasarlanmış işlevsel bir paket olarak değerlendirilir.
Geri çevirme vanası devreye girdiğinde ölçüm ne olur?
Su ve tortu oranı kabul sınırını aştığında ürün satış hattından ayrılır ve arıtma ekipmanına ya da tanka geri gönderilir. Bu ürün teslim edilmiş sayılmaz. Geri çevirme sürelerinin ve vana konumunun kayıt altına alınması, tarafların teslimat fişini denetleyebilmesi için önemlidir. Geri dönen ürünün yeniden nasıl satışa çıkacağı işletme prosedürüyle belirlenir.
LACT'ta sayaç doğrulaması nasıl yapılır?
Ünite, sabit bir prover'a, sahaya getirilen taşınabilir bir prover'a veya referans sayaca bağlanabilecek şekilde vanalı bağlantılarla tasarlanır. Doğrulama sonucunda bulunan sayaç faktörü akış bilgisayarında sonraki teslimatlara uygulanır. Hangi yöntemin ve sıklığın kullanılacağı sözleşmeye ve boru hattı işletmecisinin koşullarına bağlıdır.
API MPMS 6.1 hâlâ LACT için geçerli referans mıdır?
API'nin 2025 yayın kataloğuna göre LACT ölçüm sistemleri artık Bölüm 6.4A altında ele alınmakta ve bu bölüm önceki 6.1 ile 6.7 bölümlerinin yerini almaktadır. Mevcut şartnamelerde eski bölüme atıf bulunuyorsa, proje başında taraflarla hangi sürümün esas alınacağının netleştirilmesi önerilir.
Gazlı ham petrolde LACT'ın ölçümü nasıl etkilenir?
Çözünmüş gaz, basıncın düştüğü pompa emişinde veya sayaç çevresinde ayrışarak ölçülen hacmi artırabilir ve numunenin temsil ediciliğini bozabilir. Bu nedenle tank ile pompa arasındaki bağlantı, pompa emiş koşulları ve sayaç çıkışındaki karşı basınç birlikte değerlendirilir. Ürün, LACT'a gelmeden önce yeterince stabilize edilmiş olmalıdır.