LPG Ticari Teslim Ölçüm Sistemleri

Sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) satışında faturaya esas birim ölçüm cihazından değil, ulusal mevzuattan ve alıcı ile satıcı arasındaki sözleşmeden gelir: miktar kütle olarak, referans sıcaklığa düzeltilmiş hacim olarak ya da her ikisiyle birlikte raporlanabilir. Birim seçildikten sonra ticari teslim ölçümünü (custody transfer) belirleyen dört karar kalır: yoğunluk hangi kaynaktan alınacak, sıcaklık ve basınç düzeltmesi hangi LPG'ye özgü yöntemle yapılacak, buhar dönüş hattından geri giden miktar hesaba nasıl katılacak ve sonuç hangi yöntemle doğrulanacak. Bu dört karar sözleşmede açıkça tanımlanmadığında, sayacın kendisi ne kadar iyi olursa olsun taraflar farklı sayılar elde eder.

Sayaçta sıvı fazın korunması, karşı basınç ve gaz ayırıcı gibi donanım konuları LPG Ölçüm Skidleri sayfasında; akaryakıttan bağımsız genel ticari teslim skidi ise Ticari Teslim Tanker Dolum Skidleri sayfasında ele alınır. Burada odak, LPG'de ölçülen değerin satışa esas miktara nasıl dönüştüğüdür.

Satış birimi: kütle mi, referans hacim mi?

LPG'nin yoğunluğu hem propan–bütan oranına hem de sıcaklığa belirgin biçimde bağlıdır. Bu nedenle aynı hacim, bileşime ve sıcaklığa göre farklı kütleye karşılık gelir ve LPG ticaretinde kütle esaslı satış yaygındır. Bazı piyasalar ve sözleşmeler ise referans sıcaklığa düzeltilmiş hacmi kullanır. Seçilen birim ölçüm zincirini doğrudan şekillendirir:

Son satır daha çok karışık doğalgaz sıvıları için kullanılsa da bileşim esaslı sözleşmelerde LPG için de gündeme gelebilir. Hangi satırın geçerli olduğu projenin başında netleşmelidir; çünkü sayaç teknolojisi, yoğunluk ölçümü ihtiyacı ve doğrulama yöntemi buna göre seçilir.

Yoğunluk nereden alınır?

Kütle ile hacim arasındaki köprü yoğunluktur ve LPG'de bu değerin kaynağı sözleşmede yazılı olmalıdır. Üç yol vardır:

·         Hat içi ölçüm: Coriolis sayacın ölçtüğü yoğunluk veya ayrı bir yoğunluk ölçer. Ürün değiştikçe değer güncel kalır; ancak ölçüm hat koşullarındadır ve referans koşullara ayrıca düzeltilir.

·         Laboratuvar analizi: Basınç altındaki LPG'den alınan numunenin analizi. Hafif bileşenlerin kaybolmaması için yüzer pistonlu numune silindiri gibi yöntemler kullanılır; numune kötü alınırsa yoğunluk ve bileşim sonucu yanlış olur.

·         Bileşimden hesap: Bileşen faktörleriyle yoğunluk ve buhar basıncı hesaplayan uluslararası bir yöntem vardır; ancak bu yöntem ürün kalitesi spesifikasyonları için tasarlanmıştır, ticari teslim miktarı hesabı için değil.

Üçüncü maddedeki ayrım sık gözden kaçar: kalite belgesinde yazan hesaplanmış yoğunluk, tarafların açıkça kabul etmediği sürece fatura miktarının dayanağı olarak kullanılmamalıdır. Propan ve bütan arasındaki özellik farkları ve mevsimsel karışım değişiminin etkisi Propan ve Bütan Ölçüm Sistemleri sayfasında anlatılır.

LPG'de sıcaklık ve basınç düzeltmesi

Ham petrol ve rafineri ürünleri için yaygın kullanılan genelleştirilmiş hacim düzeltme faktörleri LPG ve doğalgaz sıvılarını kapsamaz. LPG için Amerikan Petrol Enstitüsü ölçüm standartları el kitabında (API MPMS) ayrı bir sıcaklık düzeltme prosedürü bulunur ve bu prosedür, ürünün referans sıcaklıktaki yoğunluğunu girdi olarak ister. Basınç etkisinin düzeltilmesi de ürünün ölçüm koşullarındaki denge (kabarcık noktası) basıncının bilinmesini gerektirir; LPG'de buhar basıncı genellikle doğrudan ölçülmediği için bunun yaygın ölçülen verilerden nasıl tahmin edileceği ayrı bir yöntemle tanımlanmıştır.

Referans sıcaklığın kendisi de sabit değildir: ilgili standartlar hesapları 15 °C, 20 °C ve 60 °F gibi farklı referans sıcaklıklar için sağlar. Hangisinin uygulanacağı ulusal mevzuat ve sözleşmeyle belirlenir ve akış bilgisayarı ya da dolum kontrolörü yapılandırılmadan önce kesinleşmelidir.

Buhar dönüşü teslim miktarını nasıl etkiler?

Kapalı LPG dolumunda sıvı tankere girerken, tankerdeki buhar dönüş hattından depolama tankına geri akar ve bu buhar ürün kütlesi taşır. Uluslararası Yasal Metroloji Örgütü'nün (OIML) R 117-1 tavsiyesi, basınç altındaki sıvılaştırılmış gazlarda besleyen ve alan tanklar arasındaki gaz fazı bağlantısını ancak geri dönen gaz ölçülüp teslim miktarından düşülüyorsa kabul eder; tanker üzerine monte edilmiş ölçüm sistemlerinde bu bağlantı tamamen yasaktır. Uygulamada bazı ticari teslim skidlerinde buhar hattına ikinci bir sayaç eklenir ve net teslim, giren sıvıdan geri dönen buharın çıkarılmasıyla hesaplanır. Yasal metroloji kapsamı dışındaki sözleşmelerde dönen buharın nasıl ele alınacağını taraflar belirler; bu karar yazılı değilse mutabakat farkları kaçınılmazdır. Buhar hattının işlevi ve boyutlandırılması LPG Buhar Dönüş Sistemleri sayfasındadır.

Doğruluk sınıfı ve yasal metroloji

OIML R 117-1:2019, –10 °C ve üzerinde ölçülen basınç altındaki sıvılaştırılmış gazları 1,0 doğruluk sınıfına yerleştirir. Bu sınıfta en büyük izin verilen hata tüm ölçüm sistemi için %1,0, sayacın kendisi için %0,6'dır. Akaryakıt dolumunda yaygın 0,5 sınıfına göre daha geniş olan bu sınır, gaz fazının kontrolü ve yoğunluk belirsizliği gibi LPG'ye özgü etkileri yansıtır. Bu değerler bir uygunluk vaadi değildir; ülkedeki yasal metroloji düzenlemesi hangi sınıfın, hangi onay ve muayene sürecinin geçerli olduğunu belirler. Sayacın tip onayı da tek başına bütün sistemi kapsamaz.

LPG sayaçları nasıl doğrulanır?

Prover (sayaç doğrulama düzeneği) ve referans (master) sayaç yöntemleri tek fazlı sıvı hidrokarbonlar için tanımlanmıştır; LPG'de bu, doğrulama sırasında da ürünün buhar basıncının üzerinde tutulması demektir. Prover veya referans sayaç devresi basınca dayanıklı olmalı, doğrulama sonunda kalan ürün atmosfere değil kapalı sisteme alınmalıdır. Referans sayaç olarak Coriolis sayaçlar da kullanılabilir ve kütle esaslı satışta kütle üzerinden karşılaştırma yapılabilir. Bazı tesislerde sayaç sonucu, tankerin kantarda tartılmasıyla periyodik olarak karşılaştırılır; bu yararlı bir kontroldür, ancak kantar hatası brüt ve dara tartımları için tanımlanır, bunlardan hesaplanan net değer için ayrı bir hata sınırı verilmez. Yoğunluk ölçerin ve sıcaklık ölçümünün periyodik kontrolü de doğrulama planının parçasıdır.

LPG teslim fişinde ve kayıtlarda neler yer almalı?

·         Ürün tanımı ve yoğunluk kaynağı (hat içi ölçüm, laboratuvar veya sözleşmede sabitlenmiş değer)

·         Sıvı hattındaki brüt miktar, buhar hattından dönen miktar ve net teslim

·         Ortalama sıcaklık, sayaç çıkış basıncı, hat yoğunluğu ve referans yoğunluk

·         Uygulanan düzeltme yöntemi ve referans sıcaklık

·         Sayaç kimliği, geçerli sayaç faktörü ve son doğrulama tarihi

·         Parametre değişikliklerini ve alarmları gösteren olay kaydı

Elektronik sıvı ölçüm sistemleri için tanınmış uygulama; hesaplamanın yanı sıra denetim izi, raporlama, doğrulama ve güvenliği kapsar ve hacimsel sayaç ile hat içi yoğunluk ölçeri birleştiren çıkarımsal kütle sistemlerini de ele alır. Depolama tankı envanteri ile teslim toplamlarının periyodik mutabakatı, sistematik bir sapmanın erken fark edilmesini sağlar.

TLY Enerji'nin katkısı

TLY Enerji, LPG tanker dolum ve boşaltım istasyonları için tasarım, tedarik ve mühendislik hizmeti verir; ürün portföyünde Coriolis kütlesel debi ve yoğunluk ölçerler, sıcaklık ve basınç ölçümü ile kontrol vanaları bulunur. Proje kapsamına bağlı olarak satış birimine uygun ölçüm teknolojisinin seçimi, sıvı ve buhar hatları için ölçüm cihazlarının tedariki, akış ölçerlerin montajı ve devreye alınması ile PLC ve SCADA üzerinden veri toplama ve raporlama desteği sağlanabilir. Yasal metrolojik muayene ve doğrulama, yetkili kuruluşlar tarafından yürütülür; bu adımlar proje planında ayrıca tanımlanır.

Ticari teslim değerlendirmesi için paylaşılacak bilgiler

·         Sözleşmedeki satış birimi ve referans koşullar

·         Tesisin tabi olduğu yasal metroloji düzenlemesi ve beklenen doğruluk sınıfı

·         Yoğunluk ve bileşim verisinin kaynağı; numune alma düzeni

·         Buhar dönüş hattının varlığı ve dönen buharın hesaba katılma şekli

·         Mevcut kantar, prover veya referans sayaç imkânları

·         Teslim fişi formatı ve verilerin aktarılacağı sistemler

İlgili sayfalar

·         LPG ölçüm skidleri: Sayaçta sıvı fazı koruyan karşı basınç ve gaz ayırma donanımı.

·         LPG buhar dönüş sistemleri: Buhar hattının işlevi, boyutlandırılması ve ölçüme etkisi.

·         Propan ve bütan ölçüm sistemleri: Ürün farklarının yoğunluk ve düzeltmeye etkisi.

·         Ticari teslim tanker dolum skidleri: Akışkandan bağımsız ticari teslim skidi ve doğrulama yaklaşımı.

·         LPG tanker dolum sistemleri: Ölçümün yer aldığı kapalı dolum zinciri ve dolum oranı sınırı.

LPG ticari ölçümü hakkında sorular

LPG kütle ile mi, hacimle mi faturalanır?

İkisi de kullanılır; belirleyici olan ulusal mevzuat ve sözleşmedir. LPG'nin yoğunluğu bileşim ve sıcaklıkla belirgin değiştiği için kütle esası yaygındır, çünkü kütle bu değişimlerden etkilenmez. Hacim esasında ise miktar, LPG'ye özgü yöntemle referans sıcaklığa düzeltilir ve referans yoğunluğun doğru belirlenmesi sonucu doğrudan etkiler.

Kalite belgesindeki yoğunluk faturalamada kullanılabilir mi?

Dikkatli olunmalıdır. Kalite belgelerinde sıklıkla bileşimden hesaplanan yoğunluk yer alır ve bu hesap yöntemi ürün spesifikasyonu için tasarlanmıştır, ticari teslim miktarı için değil. Taraflar bu değeri açıkça kabul etmedikçe, fatura miktarı hat içi ölçülen veya temsilî numuneden laboratuvarda belirlenen yoğunluğa dayandırılmalıdır.

Buhar dönüş hattı olan bir dolum sistemi yasal metroloji kapsamında kullanılabilir mi?

OIML R 117-1'e göre, tanker üzerine monte edilmiş sistemler dışında, gaz fazı bağlantısı geri dönen gaz ölçülüp teslim miktarından düşülüyorsa kabul edilebilir. Bu yüzden buhar hattında ayrı bir ölçüm ve net hesabı öngörülür. Ulusal düzenlemelerin bu kuralı nasıl uyguladığı ülkeye göre değişir ve proje başında kontrol edilmelidir.

Sayaç sonucu ile kantar sonucu farklı çıkarsa hangisi geçerlidir?

Hangi ölçümün esas alınacağı sözleşmede önceden tanımlanmalıdır. Fark sistematikse sayaç faktörü, yoğunluk kaynağı, buhar dönüşünün hesaba katılma şekli ve kantarın metrolojik durumu birlikte incelenir. Kantarın hata sınırının brüt ve dara tartımları için tanımlandığı, net değer için ayrıca verilmediği de değerlendirmede göz önünde tutulmalıdır.

LPG sayacı akaryakıt sayacı gibi doğrulanabilir mi?

Yöntemler benzerdir ancak koşullar farklıdır. Prover veya referans sayaç devresi basınç altında çalışmalı ve ürün doğrulama boyunca buhar basıncının üzerinde tutulmalıdır; aksi hâlde iki fazlı akış doğrulama sonucunu bozar. Doğrulama sonrası ürünün kapalı sisteme alınması ve basınçlı ekipmanın buna göre seçilmesi gerekir.