Akaryakıt tankerinden depolamaya ürün alırken iki hata en pahalı sonuçları doğurur: ürünün yanlış tanka boşaltılması ve teslim alınan miktarın belgeyle uyuşmaması. Birincisi bir tank dolusu ürünün kalitesini bozabilir; ikincisi ise her boşaltımda küçük ama birikerek büyüyen bir ticari fark yaratır. Bu nedenle akaryakıt boşaltım sistemi, pompa ve sayaçtan ibaret bir hat olarak değil, ürün teyidi, ölçüm ve tank verisini birbirine bağlayan bir kontrol noktası olarak tasarlanır.
Boşaltım hattının genel mühendisliği, yani emme tarafındaki kavitasyon, hava ve gaz sürüklenmesi, gaz ayırıcı ve filtre seçimi, tanker boşaltım sistemleri sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfa akaryakıta özgü ürün teyidi ve miktar mutabakatı konularına odaklanır.
Akaryakıt boşaltımı hangi noktalarda yapılır?
· Boru hattı bağlantısı olmayan depolar: Rafineriden veya ana terminalden karayoluyla beslenen bölgesel depolar.
· Terminaller arası transfer: Stok dengelemesi veya bakım dönemlerinde ürünün başka bir terminalden tankerle getirilmesi.
· Harman bileşeni kabulü: Etanol, biyodizel veya katkı maddelerinin harmanlama yapılan terminale tankerle teslimi.
· Sanayi ve enerji tesisleri: Kendi yakıt tankını tankerle besleyen jeneratör, kazan veya filo yakıt tesisleri.
Yanlış tanka boşaltmayı önleyen katmanlar
Yanlış ürün boşaltımı genellikle tek bir büyük hatadan değil, birbirini tamamlaması gereken kontrollerin birinin atlanmasından kaynaklanır. Bu yüzden güvenilir bir düzen birkaç bağımsız katman içerir:
1. Belge eşleştirme: Sevk belgesindeki ürün, miktar ve kaynak bilgisi terminaldeki beklenen teslimat kaydıyla karşılaştırılır; eşleşme yoksa boşaltım başlatılmaz.
2. Fiziksel ayrım: Her ürün için ayrı boşaltım bağlantısı, etiketleme ve renk kodu kullanılır; farklı ürün gruplarının bağlantıları birbirine takılamayacak şekilde seçilebilir.
3. Tanker üzerindeki ürün bilgisi: Ürün tanıma cihazıyla donatılmış araçlarda bölmedeki ürün bilgisi dijital olarak okunabilir.
4. Ürün doğrulaması: Numune alınarak yoğunluk veya görsel kontrol yapılır; yoğunluk ölçebilen bir sayaç kullanılıyorsa ölçülen yoğunluk beklenen ürün aralığıyla boşaltım başında karşılaştırılabilir.
5. Vana kilitlemesi: Hedef tankın giriş vanası ancak önceki adımlar onaylandıktan sonra ve yalnızca ilgili ürün tankı için açılır.
Bu katmanların hangilerinin otomatik, hangilerinin prosedürle yürütüleceği terminalin boşaltım sıklığına, ürün sayısına ve otomasyon altyapısına göre belirlenir. Jet yakıtı gibi kalite hassasiyeti yüksek ürünlerde ayrılmış boşaltım hattı ve kalite kontrol sonuçlanmadan tanka alma yapılmaması yaygın bir yaklaşımdır.
Hava, buhar ve boşaltım sonu
Boşaltımın sonuna doğru tanker bölmesi boşaldıkça hatta hava ve buhar girer. Benzinde emme tarafındaki düşük basınç buharlaşmayı da artırdığı için bu etki motorine göre daha belirgindir. Hava veya buhar sayaçtan sıvı gibi geçerse alınan miktar fazla gösterilir. Bu yüzden ticari veya mutabakat amaçlı ölçüm yapılan boşaltım hatlarında gaz ayırıcı, ölçüm sisteminin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınır ve boşaltım sonunda pompanın kuru çalışmasını önleyen bir durdurma mantığı tanımlanır.
Boşaltım sırasında depolama tankının buhar boşluğundaki buhar da yer değiştirir. Buhar dengeleme hattı bulunan tesislerde bu buhar tankere geri gönderilebilir; bulunmayan tesislerde tank havalandırma ve emisyon düzenlemeleri ayrıca değerlendirilir. Alttan boşaltımda kullanılan tanker adaptörleri, Avrupa'da alttan dolum ile aynı adaptör standardı kapsamındadır.
Teslim alınan miktarın mutabakatı
Her boşaltımda üç ayrı miktar bilgisi oluşur: yükleme terminalinin düzenlediği belgede yazan miktar, boşaltım sayacının ölçtüğü miktar ve depolama tankındaki seviye değişiminden hesaplanan miktar. Bunların karşılaştırılabilmesi için aynı esasa, yani referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacme veya kütleye çevrilmeleri gerekir. Tanker yüklemede ve boşaltımda farklı sıcaklıkta olabileceği için gözlenen hacimlerin doğrudan karşılaştırılması yanıltıcı sonuç verir.
Tank seviye ölçümüyle yapılan kontrolde, boşaltım öncesi ve sonrası okumaların tank içi sıcaklık ve bağlantı hatlarının dolu olup olmadığı dikkate alınarak yapılması gerekir. Boşaltım sayacı ile tank ölçümü arasındaki fark izin verilen toleransı aştığında, farkın belgeden mi, ölçümden mi yoksa fiziksel kayıptan mı kaynaklandığını ayırt etmek için tutarlı bir kayıt düzeni gerekir. Terminal ölçeğindeki stok takibi ve kayıp kontrolü, terminal otomasyonu ve ticari ölçüm sayfalarının konusudur.
Alıcı tankın taşma koruması
Boşaltımda taşma riski tanker tarafında değil, alıcı depolama tankındadır. Petrol tesislerindeki yerüstü tankları için taşma koruma süreci tanımlayan standartlar, yalnızca tekerlekli araçlardan doldurulan tankları kapsam dışında bırakabilir. Bu nedenle yalnızca tankerle beslenen bir tankın hangi kurala tabi olduğu projede ayrıca belirlenmelidir. Uygulamada boşaltıma başlamadan önce tankta yeterli boş hacim olduğu kontrol edilir ve yüksek seviye alarmı boşaltım pompasını durduracak şekilde bağlanır.
Tasarım kriterleri
Parametre | Tasarımda neden önemli | Seçime etkisi |
Boşaltılacak ürün sayısı | Karışma riskinin boyutunu belirler | Ürün başına ayrı bağlantı, hat ve sayaç ihtiyacını belirler |
Boşaltım yöntemi | Terminal pompası veya tanker pompası kullanımı emme koşullarını değiştirir | Pompa, gaz ayırıcı ve durdurma mantığı seçimini etkiler |
Ölçüm amacı | Kabul miktarı fatura veya mutabakat esası olabilir | Sayaç tipi, sıcaklık ölçümü ve doğrulama bağlantısına yansır |
Ürün uçuculuğu | Emme tarafında buharlaşma ve buhar yer değişimini etkiler | Emme hattı tasarımı ve buhar dengeleme kararına yansır |
Tank ölçüm altyapısı | Sayaç ile tank verisinin karşılaştırılabilmesini sağlar | Seviye ve sıcaklık ölçümü ile veri aktarımı ihtiyacını belirler |
Otomasyon seviyesi | Ürün teyidi katmanlarının otomatikleşme derecesini belirler | Vana kilitlemesi, belge eşleştirme ve arayüz kapsamını etkiler |
TLY Enerji'nin katkısı
TLY Enerji, akaryakıt boşaltım tesisleri için sistem tasarımı ve mühendislik, pompa, vana, akış ölçüm cihazı ve enstrüman tedariki, montaj, devreye alma ve bakım hizmetleri sunar. Boşaltım işlemlerinin otomasyon ve kontrol sistemleri ile sayaç verisinin tesisin kontrol sistemine aktarılması da proje kapsamına göre bu hizmetlere dahil olabilir. Tank ölçüm sistemi ve terminal yazılımıyla olan arayüzün sınırı teknik şartnamede tanımlanır.
Değerlendirme için hazırlanacak bilgiler
· Teslim alınacak ürünler ve harman bileşenleri
· Günlük veya saatlik boşaltım sayısı ve tanker başına ortalama miktar
· Boşaltımın terminal pompasıyla mı tanker pompasıyla mı yapılacağı
· Kabul miktarının faturaya mı, yalnızca mutabakata mı esas olacağı
· Alıcı tankların sayısı, mevcut seviye ve sıcaklık ölçüm altyapısı
· Buhar dengeleme ve tank havalandırma düzeni
· Ürün teyidi için mevcut prosedürler ve otomasyon sistemi
İlgili sayfalar
· Tanker boşaltım sistemleri: Emme tarafı, gaz ayırıcı ve boşaltım hattının genel mühendisliği.
· Akaryakıt ölçüm skidleri: Kabul sayacı, sıcaklık düzeltmesi ve doğrulama donanımının seçimi.
· Akaryakıt terminal otomasyon sistemleri (TAS): Belge eşleştirme ve envanter mutabakatının otomasyonu.
· Akaryakıt ticari teslim ölçüm sistemleri: Kabul miktarının ticari olarak kabul edilebilir hale gelmesi.
Akaryakıt boşaltımı hakkında sık sorulanlar
Boşaltım sayacı ile tank seviye ölçümü neden farklı sonuç verir?
İki ölçüm farklı prensiplere dayanır ve farklı belirsizlik kaynaklarına sahiptir. Sayaç akan ürünü ölçer, tank ölçümü ise seviye, tank kalibrasyon tablosu ve ortalama sıcaklıktan hacim hesaplar. Bağlantı hatlarının dolu veya boş olması, tanktaki sıcaklık katmanlaşması ve okuma zamanı da sonucu etkiler. Karşılaştırma aynı referans esasa dönüştürülmüş değerlerle yapılmalı ve kabul edilebilir fark önceden tanımlanmalıdır.
Tanker pompasıyla boşaltım ölçümü etkiler mi?
Etkileyebilir. Tanker pompası kullanıldığında debi ve basınç koşulları araçtan araca değişir ve boşaltım sonundaki hava girişi daha değişken olabilir. Terminal pompasıyla boşaltımda emme koşulları terminal tarafından belirlenir. Her iki durumda da gaz ayırıcı ve boşaltım sonu durdurma mantığı, ölçüm sisteminin davranışını belirleyen başlıca unsurlardır.
Yanlış ürün tanka alınırsa ne yapılabilir?
Sonuç, karışan ürünlerin cinsine ve oranına bağlıdır. Motorine az miktarda benzin karışması parlama noktasını ve emniyet özelliklerini etkileyebilir; jet yakıtında ise en küçük karışım bile ürünü kullanım dışı bırakabilir. Karışan ürün genellikle laboratuvar analizine göre düşük kaliteli ürüne katılır veya yeniden işlenmek üzere ayrılır. Bu maliyet, önleyici katmanlara yapılan yatırımın gerekçesini oluşturur.
Her boşaltım hattına ayrı sayaç gerekir mi?
Zorunlu değildir. Ürün sayısı az ve boşaltım sıklığı düşükse ortak bir ölçüm hattı ürüne göre yönlendirilebilir; ancak bu durumda ürün değişiminde hatta kalan miktar ve her ürün için ayrı sayaç faktörü dikkate alınmalıdır. Karışma riskinin kabul edilemediği ürünlerde veya yüksek boşaltım sıklığında ürüne ayrılmış hatlar tercih edilir.