Akaryakıt terminalinde terminal otomasyon sistemi (TAS), bir satış siparişinin tankere yüklenen ürüne, oradan da faturalanabilir bir sevk belgesine dönüşmesini tek bir kayıt zinciri içinde yönetir. Otomatikleştirdiği başlıca iş süreçleri şunlardır: sipariş ve yükleme emri, giriş kontrolü ve peron atama, ürün ve katkı reçetelerinin dolum kontrolörüne aktarılması, sevk belgesinin hazırlanması, tank envanteri ile sayaç verisinin mutabakatı ve kurumsal kaynak planlama (ERP) sistemine geri bildirim.
Otomasyonun saha, dolum kontrolörü, PLC ve terminal yazılımı katmanlarından oluşan genel yapısı ayrı bir çözüm sayfasında anlatılmıştır. Burada akaryakıt ticaretinin getirdiği gereksinimler ele alınır: çok sayıda ürün ve katkı reçetesi, biyobileşen harmanları, standart hacme dönüştürülmüş miktarlarla faturalama ve ülkeden ülkeye değişen vergi ve kayıt yükümlülükleri.
Siparişten sevk belgesine: bir yüklemenin yolculuğu
1. Satış veya dağıtım birimi siparişi oluşturur; TAS bu siparişten müşteri, ürün, miktar ve tanker bilgilerini içeren bir yükleme emri üretir veya ERP'den alır.
2. Tanker giriş kapısına geldiğinde sürücü ve araç kimliği, kart veya benzeri bir tanıma yöntemiyle doğrulanır; yetkisiz veya süresi geçmiş belgeli araç içeri alınmaz.
3. TAS, siparişteki ürünleri sunabilen boş bir peron atar ve kompartıman bazında dolum planını dolum kontrolörüne gönderir.
4. Topraklama, taşma önleme ve kol konumu izinleri sağlanmadan dolum başlamaz; izinlerden biri kaybolursa dolum otomatik olarak durur.
5. Dolum sırasında her kompartıman için miktar, sıcaklık ve katkı verisi kaydedilir.
6. Dolum tamamlandığında sevk belgesi ve gerekli diğer belgeler hazırlanır; veriler ERP'ye ve envanter kayıtlarına aktarılır.
Bu döngünün her adımı zaman damgalı olarak kaydedildiğinde, sonradan ortaya çıkan bir miktar veya ürün şikâyeti, hangi siparişin hangi perondan, hangi sayaç ve hangi katkı oranıyla yüklendiği izlenerek incelenebilir.
Ürün ve katkı reçeteleri
Akaryakıt terminallerinde satılan ürünlerin önemli bir kısmı, depolanan baz ürünlere dolum anında katkı veya biyobileşen eklenerek oluşturulabilir. TAS, hangi satış ürününün hangi baz üründen, hangi katkı oranıyla ve hangi harmanlama yöntemiyle elde edileceğini tanımlayan reçeteleri yönetir. Reçete dolum kontrolörüne aktarılır; kontrolör kol üzerinde sıralı veya oransal harmanlamayı ve katkı enjeksiyonunu yürütür.
Reçete yönetiminde dikkat edilmesi gereken noktalar, reçete değişikliklerinin yetkiyle yapılması ve sürüm geçmişinin tutulması, katkı tankı seviyelerinin izlenmesi ve katkı sayacı arızasında ne olacağının önceden kararlaştırılmasıdır. Katkının verilemediği bir durumda dolumun durması mı yoksa ürünün farklı bir ürün olarak kaydedilmesi mi gerektiği, kalite prosedürünün konusudur ve yazılıma bu kurala göre işlenmelidir.
Tank envanteri ve sayaç verisinin mutabakatı
Terminalde miktar iki farklı yoldan ölçülür: dolum rampasındaki sayaçlar hareket halindeki ürünü dinamik olarak ölçer, tank ölçüm sistemi ise depolanan ürünü statik olarak ölçer. TAS, belirli dönemlerde tank girişlerini, sevkiyatları ve tank seviyelerini karşılaştırarak aradaki farkı raporlar. Bu fark ölçüm veya muhasebe hatalarından kaynaklanan görünür kayıp olabileceği gibi fiziksel kayıp da olabilir; ikisini ayırmak için sayaç doğrulama kayıtları, sıcaklık düzeltmeleri ve tank kalibrasyon tabloları birlikte incelenir.
Akaryakıtta faturalama genellikle referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacim üzerinden yapılır. Bu nedenle TAS'ta hem işletme şartlarındaki brüt hacmin hem de standart hacmin, dönüşümde kullanılan sıcaklık ve yoğunluk değerleriyle birlikte saklanması önerilir. Referans sıcaklığın değeri ve kullanılacak düzeltme yöntemi ülke mevzuatına ve sözleşmeye göre belirlenir.
TAS'ın üstlendiği süreçler ve tasarım soruları
Süreç | TAS'ın rolü | Tasarımda sorulması gereken |
Giriş kontrolü | Sürücü, araç ve sipariş doğrulaması; yetkisiz girişin engellenmesi | Hangi kimlik yöntemi kullanılacak, belge süreleri nereden kontrol edilecek? |
Peron atama | Siparişteki ürünlere uygun peronun seçilmesi, kuyruğun yönetilmesi | Peron ve ürün matrisi yazılımda nasıl tanımlanacak? |
Dolum yetkisi | Kompartıman bazında miktarın dolum kontrolörüne aktarılması | Kontrolör ile haberleşme koptuğunda ne olacak? |
Reçete yönetimi | Katkı ve biyobileşen oranlarının tanımlanması ve sürüm kontrolü | Reçete değişikliğini kim onaylayacak, kayıt nasıl tutulacak? |
Belgelendirme | Sevk belgesi, teslim notu ve gerekli resmî kayıtların üretilmesi | Hangi belgeler ülke mevzuatına göre zorunlu? |
Envanter mutabakatı | Tank, sayaç ve sevkiyat verilerinin karşılaştırılması | Hangi sıklıkta ve hangi tolerans sınırıyla rapor üretilecek? |
ERP entegrasyonu | Sipariş alma, sevkiyat ve stok verisinin geri gönderilmesi | Ana veri hangi sistemde tutulacak, bağlantı kesilirse terminal çalışmaya devam edecek mi? |
Vergi, gümrük ve yasal kayıtlar projeye özgüdür
Akaryakıt, birçok ülkede vergi ve gümrük denetimine tabi bir üründür. Antrepo rejimi, özel tüketim vergisi hesabı, resmî sistemlere veri bildirimi ve kayıtların saklanma süresi gibi yükümlülükler ülkeye ve terminalin statüsüne göre değişir. Bu nedenle bu sayfada belirli bir mevzuata uyum vaadi verilmez; TAS tasarımına başlamadan önce hangi kayıtların hangi biçimde üretileceği, kimin erişebileceği ve ne kadar süre saklanacağı işletmenin mali ve hukuki birimleriyle birlikte netleştirilmelidir. Ticari ölçüm verisi için yetki kontrolü ve değişiklik kaydı (denetim izi) tutulması da bu tanımın parçasıdır.
Emniyet fonksiyonları TAS'ın dışında kalmalıdır
TAS iş süreçlerini yönetir; tanker taşma önleme, topraklama doğrulaması ve acil durdurma gibi emniyet fonksiyonlarının tek güvencesi olmamalıdır. Bu fonksiyonlar peron düzeyindeki izleme cihazlarında, PLC'de veya gerektiğinde bağımsız bir emniyet enstrümanlı sistemde gerçekleştirilir. TAS bu izinlerin durumunu okur, kaydeder ve raporlar; ancak yazılımın veya sunucunun devre dışı kalması emniyet zincirini zayıflatmamalıdır.
TLY Enerji'nin katkısı
TLY Enerji; akaryakıt tanker dolum ve boşaltım tesislerinde otomasyon ve kontrol sistemleri, PLC ve SCADA tabanlı izleme, veri toplama ve raporlama konularında mühendislik desteği verir. Proje kapsamına göre dolum kontrolörleri, sayaçlar ve saha enstrümanlarının seçimi ve tedariki, PLC ve DCS konfigürasyonu, saha entegrasyonu, test ve devreye alma ile sonrasındaki teknik destek bu kapsamda yer alabilir. TAS yazılımının kendisinin, ERP arayüzünün ve resmî raporlama modüllerinin hangi tarafça sağlanacağı her projede ayrıca belirlenir.
TAS değerlendirmesine başlarken paylaşılacak bilgiler
· Peron, kol ve dolum kontrolörü envanteri; mevcut kontrolörlerin haberleşme olanakları
· Satış ürünleri, baz ürünler ve katkı ile biyobileşen reçeteleri
· Sipariş akışı: siparişin nereden geldiği, kimin onayladığı, sevk belgesinin nasıl basıldığı
· Kullanılan ERP sistemi ve beklenen veri alışverişi
· Tank ölçüm sistemi ve envanter raporlama ihtiyacı
· Ülke mevzuatından doğan vergi, gümrük ve kayıt saklama yükümlülükleri
· Giriş kapısı, sürücü ve araç tanıma için tercih edilen yöntem
İlgili sayfalar
· Otomatik tanker dolum terminalleri: Otomasyon katmanlarının ve izin zincirinin akışkandan bağımsız anlatımı.
· Çok peronlu akaryakıt dolum terminalleri: TAS'ın peron atama kurallarına temel oluşturan ürün ve peron matrisi.
· Akaryakıt ticari teslim ölçüm sistemleri: Standart hacimle faturalama, doğrulama ve mühürleme pratiği.
· Akaryakıt tanker boşaltım sistemleri: Ürün kabulünde yanlış tanka boşaltmanın önlenmesi ve envanter kaydı.
· Akaryakıt terminallerinde alttan dolum: Taşma önleme ve topraklama izinlerinin peron tarafı.
Sık sorulan sorular
TAS ile dolum kontrolörü arasındaki fark nedir?
Dolum kontrolörü tek bir kolda ya da peronda ön ayarlı miktarın verilmesini, vanaların kontrolünü, sayaç sinyalinin işlenmesini ve katkı enjeksiyonunu yürütür. TAS ise terminal genelinde çalışır: siparişleri, giriş kontrolünü, peron atamasını, reçeteleri, belgeleri ve envanter mutabakatını yönetir. TAS dolum yetkisini kontrolöre verir ve dolum sonucunu ondan alır.
ERP bağlantısı kesilirse terminal çalışmaya devam edebilir mi?
Bu, tasarımda baştan cevaplanması gereken bir sorudur. Birçok projede TAS'ın, ERP'den önceden alınmış siparişlerle bir süre bağımsız çalışabilmesi ve bağlantı geri geldiğinde sevkiyat verilerini aktarması istenir. Hangi işlemlerin bağlantı olmadan yapılabileceği, işletmenin ticari ve mali kurallarına göre belirlenmelidir.
TAS, gümrük ve vergi kayıtlarını otomatik oluşturabilir mi?
Gerekli veriler TAS'ta toplandığı için rapor ve belge üretimi yazılıma eklenebilir. Ancak hangi kayıtların zorunlu olduğu, resmî sistemlere nasıl bildirileceği ve ne kadar süre saklanacağı ülkeye ve terminalin statüsüne göre değişir. Bu gereksinimler proje başında mali ve hukuki birimlerle tanımlanmadan yazılımın kapsamı doğru belirlenemez.
Mevcut bir terminale sonradan TAS eklenebilir mi?
Eklenebilir; ancak mevcut dolum kontrolörlerinin haberleşme olanakları, peron izin sinyallerinin nereden toplandığı ve tank ölçüm sisteminin veri verip veremediği önce incelenmelidir. Eski kontrolörler yeni yazılımla haberleşemiyorsa, geçiş aşamalı olarak peron peron planlanabilir ve bu süre boyunca sevkiyat sürdürülür.