Akaryakıt Terminallerinde Üstten Dolum Sistemleri

Akaryakıt terminalinde üstten dolumun uygun olup olmadığı üç soruyla belirlenir: hangi ürün yükleniyor, bu ürün için hangi buhar kontrolü şartı geçerli ve tanker filosu alttan doluma uygun donanıma sahip mi? Benzin gibi uçucu ürünlerde buhar toplanmadan yapılan üstten dolum, AB örneğinde olduğu gibi bazı bölgelerde mevzuatla sınırlandırılmıştır. Motorin gibi daha az uçucu ürünlerde, alttan dolum adaptörü bulunmayan araçlara hizmet veren tesislerde veya dönüşüm yatırımını planlayan mevcut terminallerde ise üstten dolum sürebilir; bu durumda amaç, sistemi buhar ve emniyet açısından iyileştirmektir.

Üstten dolum kolunun, daldırma borusunun ve platform düzeninin genel mühendisliği üstten dolum sistemleri sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfa akaryakıta özgü konulara, yani benzin buharına, sıçratmalı dolum riskine, düşük iletkenlikli yakıtlarda statik elektriğe ve alttan doluma dönüşüm kararına odaklanır.

Akaryakıtta üstten dolum hangi durumlarda sürer?

·         Alttan dolum donanımı olmayan araçlar: Kompartımanlarında API adaptörü, buhar toplama adaptörü ve taşma sensörü bulunmayan tankerler yalnızca kapaktan doldurulabilir.

·         Düşük uçuculuklu ürünler: Benzin buharı düzenlemeleri genellikle benzine yöneliktir; motorin veya ısınma yakıtı yüklenen peronlarda buhar şartı farklı olabilir. Hangi ürünün hangi şarta tabi olduğu yerel mevzuatla teyit edilmelidir.

·         Mevcut tesisler ve geçiş dönemi: Dönüşüm yatırımı aşamalı yapılan terminallerde bazı peronlar bir süre üstten dolumla çalışmaya devam eder.

·         Demiryolu tankerleri: Üstten dolum kolları karayolu tankerlerinin yanı sıra demiryolu vagonlarında da kullanılır.

Benzin buharı: açık kapaktan kapalı devreye

Kompartıman dolarken içindeki hava ve yakıt buharı karışımı dışarı itilir. Açık kapaktan yapılan dolumda bu karışım doğrudan atmosfere, üstelik operatörün çalıştığı yüksekliğe çıkar. Benzinde bu hem uçucu organik bileşik emisyonu hem de tutuşabilir ortam anlamına gelir.

Bölgesel bir örnek olarak AB'nin benzin depolama ve dağıtımına ilişkin 94/63/EC sayılı direktifi, dolum sırasında yer değiştiren buharın buhar sızdırmaz bir bağlantı hattı üzerinden terminaldeki buhar geri kazanım ünitesine gönderilmesini ister ve karayolu tankeri dolum tesisi olan terminallerin alttan dolum şartlarını karşılayan peronlara sahip olmasını öngörür. ABD'de benzin dolum terminallerine ilişkin federal performans standartları da her dolumda terminal ile tankerin buhar toplama sistemlerinin birbirine bağlı olmasını şart koşar. Proje hangi ülkedeyse, o ülkenin emisyon mevzuatı belirleyicidir.

Üstten dolumda buharı toplamak mümkündür: kapak ağzını kapatan buhar toplama başlıklı dolum kolları, benzin için buhar dönüş hatlı kol seçenekleriyle birlikte kullanılır. Ancak bu başlıkların sızdırmazlığı, kapak tipine ve operatörün başlığı doğru oturtmasına bağlıdır. Toplanan buharın nasıl işleneceği, yani buhar geri kazanım ünitesi (VRU) veya buhar yakma ünitesi (VCU) seçimi ayrı bir karardır ve buhar geri kazanım sistemleri sayfasında ele alınmıştır.

Sıçratmalı dolumdan kaçınmak

Ürünün kompartımana yukarıdan serbestçe düşerek dolması (splash loading), sıvı yüzeyinde çalkantı ve damlacık oluşturur; bu da buhar oluşumunu ve elektrostatik yük birikimini artırır. 94/63/EC, üstten dolumun izin verildiği durumlarda dolum kolu çıkışının kompartıman tabanına yakın tutulmasını ister. Bu nedenle akaryakıt terminallerinde daldırma borulu ve kompartıman derinliğine uygun uzunlukta kollar tercih edilir; borunun ucu sıvıya gömülene kadar düşük debiyle başlanması da yaygın bir uygulamadır.

Statik elektrik ve ürün değişimi

Motorin ve jet yakıtı gibi düşük iletkenlikli yakıtlar akış sırasında elektrostatik yük taşıyabilir ve bu yükü yavaş bırakır. Bu nedenle üstten dolumda tankerin ve kolun topraklanması, topraklama doğrulanmadan dolum izninin verilmemesi ve dolum başlangıcında debinin sınırlandırılması temel önlemlerdir. Önceki seferde benzin taşımış bir kompartımana motorin yüklenmesi (switch loading) özel dikkat gerektirir: kompartımanda kalan benzin buharı, düşük iletkenlikli ürünün taşıdığı yükle birlikte tutuşma riskini artırabilir. Uygulanacak debi sınırları ve prosedürler, statik elektrik ve kıvılcım önleme konusundaki sektör kılavuzlarına ve terminalin emniyet değerlendirmesine göre belirlenir.

Taşma önleme ve operatör güvenliği

Alttan dolumda taşma sensörleri tankerin kendisinde bulunur. Üstten dolumda ise bu işlev çoğunlukla dolum koluna veya kapak başlığına yerleştirilen bir seviye sondası ile ön ayarlı dolum miktarına dayanır. Sondanın dolum kontrolörüne veya peron izin sistemine bağlanması, operatörün gözle takibine olan bağımlılığı azaltır.

Üstten dolum, operatörün tankerin üzerinde yükseklikte çalışmasını gerektirir. Platform, katlanır geçiş köprüsü, düşme önleme düzeni ve kolun park konumunun izlenmesi bu nedenle emniyet zincirinin parçasıdır. Sabit erişimli kollar tankerin peronda doğru konumlanmasını gerektirir; farklı boyutlarda araçlara hizmet veren peronlarda kolun erişim aralığı buna göre seçilmelidir. Alttan dolumun yer seviyesinde yapılması, bu risklerin önemli bir kısmını ortadan kaldırır.

Mevcut üstten dolum peronunu iyileştirme seçenekleri

·         Daldırma borulu veya teleskopik kolla sıçratmalı dolumun ortadan kaldırılması

·         Benzin peronlarında buhar toplama başlıklı kol ve terminal buhar hattına bağlantı

·         Kol veya başlık üzerinde seviye sondası ve bunun dolum iznine bağlanması

·         Araç topraklama doğrulaması olmadan dolumun başlamamasını sağlayan izin mantığı

·         Dolum kontrolöründe başlangıç, ana ve bitiş kademeli debi profili

·         Platform, geçiş köprüsü ve düşme önleme düzeninin gözden geçirilmesi

·         Kol park konumu ve geçiş köprüsü konumunun izin zincirine eklenmesi

Alttan doluma dönüşüm kararı

Karma dönemde aynı terminalde hem üstten hem alttan dolum peronu bulunabilir. Bu durumda ürün–peron eşleşmesinin ve araç–peron uyumunun terminal otomasyonu tarafından denetlenmesi, yanlış peron ataması riskini azaltır.

TLY Enerji'nin rolü

TLY Enerji akaryakıt tanker dolum ve boşaltım tesislerinde sistem tasarımı, ürün tedariki, mühendislik, montaj, devreye alma ve bakım hizmetleri sunar. Üstten dolum peronlarında bu; mevcut sistemin değerlendirilmesini, dolum kontrolü ve izin mantığının iyileştirilmesini, akış ölçüm ve kontrol ekipmanının tedarikini ve devreye alınmasını ya da alttan doluma dönüşüm için mühendislik desteğini içerebilir. Dolum kolları, platformlar ve buhar işleme ünitesi gibi kalemlerin kapsama girip girmediği proje bazında netleştirilir.

Değerlendirme için ihtiyaç duyulan bilgiler

·         Peron bazında yüklenen ürünler ve benzin yüklenen peronlar

·         Tanker filosunun kapak tipleri, kompartıman sayıları ve alttan dolum donanımı olup olmadığı

·         Terminalde buhar toplama hattı ve buhar işleme ünitesi bulunup bulunmadığı

·         Mevcut dolum kolları, platform ve geçiş köprüsü düzeni

·         Mevcut dolum kontrolörü, topraklama ve taşma izin düzeni

·         Dönüşüm düşünülüyorsa hedef takvim ve kesintisiz işletme gereksinimi

İlgili sayfalar

·         Üstten dolum (top loading) sistemleri: Dolum kolu, daldırma borusu ve platform düzeninin akışkandan bağımsız mühendisliği.

·         Akaryakıt terminallerinde alttan dolum: Dönüşüm sonrasında adaptör, buhar dönüşü ve taşma önleme arayüzleri.

·         Buhar geri kazanım ve buhar dönüş sistemleri: Toplanan buharın geri kazanım veya yakma ünitesinde işlenmesi.

·         Topraklama ve taşma önleme sistemleri: Topraklama doğrulaması ve taşma sinyallerinin dolum izin zincirine bağlanması.

·         Akaryakıt tanker dolum sistemleri: Ürün ayrımı, katkı enjeksiyonu ve dolum hızı sınırlaması.

Akaryakıtta üstten dolum hakkında sorular

Benzin hâlâ üstten doldurulabilir mi?

Bu, terminalin bulunduğu ülkenin emisyon mevzuatına bağlıdır. AB örneğinde benzin dolumunda yer değiştiren buharın toplanıp buhar geri kazanım ünitesine gönderilmesi ve alttan dolum şartlarını karşılayan peronlar öngörülür; üstten dolumun izin verildiği durumlarda da kol çıkışının kompartıman tabanına yakın olması istenir. Yatırım kararından önce yerel düzenlemenin benzin için ne öngördüğü teyit edilmelidir.

Motorin peronunda da buhar toplama gerekir mi?

Motorinin buhar basıncı benzine göre çok düşük olduğundan, benzin buharına yönelik düzenlemeler motorin peronlarını her zaman kapsamaz. Ancak aynı kompartımanın önceki seferde benzin taşımış olması durumunda kompartımanda benzin buharı bulunabilir. Bu nedenle ürün değişimi yapılan filolarda buhar ve statik elektrik riski birlikte değerlendirilmelidir.

Üstten dolum kolu ile ölçüm doğruluğu arasında bir ilişki var mı?

Ölçüm, koldan önceki sayaç ve dolum kontrolörü tarafından yapılır; kolun tipi ölçümü doğrudan belirlemez. Ancak sıçratmalı dolum sırasında oluşan buhar ve köpük, kompartımanın gözle kontrolünü zorlaştırır. Ayrıca kolda kalan ürünün dolum sonunda nasıl boşaltıldığı, fiziksel olarak tankere geçen miktarı etkileyebilir. Ticari teslim gereksinimleri ayrıca değerlendirilir.

Alttan doluma geçiş için tüm peronları aynı anda dönüştürmek gerekir mi?

Gerekmez. Aşamalı bir yaklaşımda önce benzin peronları ve alttan dolum donanımlı araçların yoğun kullandığı hatlar dönüştürülebilir, diğer peronlar bir süre üstten dolumla işletilebilir. Aşamalı geçişte buhar işleme ünitesinin kapasitesi, filo dönüşüm takvimi ve peron başına ürün dağılımı birlikte planlanmalıdır.