NGL Ticari Teslim (Custody Transfer) Ölçüm Sistemleri

Doğalgaz sıvılarının (NGL) satışında faturaya giren değer, yalnızca kaç ton ya da kaç metreküp ürün teslim edildiğine bağlı değildir; teslim edilen karışımın içinde ne kadar etan, propan, bütan ve daha ağır bileşen bulunduğu da hesaba girer. Bu nedenle NGL ticari teslim ölçümü (custody transfer) iki ayağa dayanır: toplam miktarın, çoğunlukla kütle olarak, doğrulanabilir biçimde ölçülmesi ve bu kütlenin temsilî bir numuneden elde edilen bileşimle bileşenlere ayrılması. Hangi bileşenlerin ayrı fiyatlandırılacağı, bileşen miktarlarının kütle mi yoksa eşdeğer sıvı hacmi olarak mı raporlanacağı taraflar arasındaki sözleşmeyle belirlenir.

Sayaç teknolojisinin ve ölçüm skidi donanımının ayrıntıları NGL ölçüm skidleri sayfasında, tanker dolumunda ticari ölçümün genel yönetişimi ise ticari teslim tanker dolum skidleri sayfasında ele alınmıştır. Bu sayfa, NGL'ye özgü miktar hesabına, numune temsiliyetine ve doğrulama düzenine odaklanır.

Ticari esas: kütle ve bileşim birlikte

NGL'nin bileşimi işleme tesisinin çalışma koşullarına, besleme gazına ve mevsime göre değişebildiği için yoğunluğu da sabit değildir; aynı hacimdeki iki parti farklı kütle ve farklı ticari değer taşıyabilir. Bu yüzden toplam miktar çoğunlukla kütle olarak belirlenir. Kütlenin Coriolis sayaçla doğrudan mı, hacim ve yoğunluktan dolaylı olarak mı ölçüleceği NGL ölçüm skidleri sayfasında karşılaştırılmıştır. Ticari teslimde asıl mesele, bu kütlenin hangi bileşenlerden oluştuğunun iki tarafça kabul edilecek biçimde belirlenmesidir.

Kütleden bileşen bazlı miktara: hesap akışı

Tipik bir NGL ticari teslim düzeninde teslim edilen miktarın ticari sonuca dönüşmesi şu adımlarla ilerler:

1.       Sayaç ve akış bilgisayarı, parti veya dönem boyunca teslim edilen toplam kütleyi kaydeder; ürünün sayaçta tamamen sıvı kaldığı basınç ve sıcaklık koşulları da kayda girer.

2.       Aynı dönem boyunca akışa orantılı olarak alınan birleşik numune, basınç altında ve tek fazda korunarak laboratuvara iletilir.

3.       Numune gaz kromatografisiyle analiz edilir ve bileşenlerin mol veya kütle oranları belirlenir.

4.       Toplam kütle, analizden gelen kütle oranlarıyla çarpılarak her bileşenin kütlesi bulunur.

5.       Sözleşme gerektiriyorsa bileşen kütleleri, tanımlı referans koşullarda eşdeğer sıvı hacimlerine dönüştürülür.

6.       Sonuçlar, ölçüm ve analiz kayıtlarıyla birlikte ticari teslim belgesine veya dönem raporuna aktarılır.

Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sapma, faturaya doğrudan yansır. Toplam kütle doğru ölçülse bile numune temsilî değilse etan veya propan payı yanlış hesaplanır; analiz doğru olsa bile sayaç doğrulanmamışsa tüm bileşen miktarları aynı oranda kayar.

Numunenin temsil edebilirliği

NGL ticari ölçümünde en zayıf halka çoğunlukla numunedir. Karışımdaki metan ve etan gibi hafif bileşenler, basınç düştüğünde ya da numune kabında buhar boşluğu oluştuğunda kolayca kaçar. Açık veya yarı açık yöntemlerle alınan numunelerde bu kayıp küçük ama sistematik olabilir; rutin spesifikasyon testleri için kabul edilebilen bu kayıp, bileşen bazlı ürün değerinin belirlendiği durumlarda kabul edilemeyebilir. Bu nedenle bileşen hassasiyetinin önemli olduğu NGL satışlarında yüzer pistonlu numune silindirleri gibi, numuneyi basınç altında ve tek fazda tutan yöntemler tercih edilir.

·         Numune noktası: Akımın iyi karıştığı ve tek fazlı olduğu bir konumda, sayaca yakın seçilir; numune sondası akış kesitinin temsilî bölgesinden alacak şekilde yerleştirilir.

·         Akışa orantılılık: Numune miktarı zamana göre değil, geçen ürüne göre alınır; böylece bileşimin parti içindeki değişimi ağırlıklı olarak yansır.

·         Basınç koruması: Numune hattı, silindir ve bağlantılar, ürünün kabarcık noktası basıncının üzerinde kalacak şekilde tasarlanır.

·         Taşıma ve saklama: Silindirlerin etiketlenmesi, mühürlenmesi, taşınması ve laboratuvarda koşullandırılması yazılı bir prosedüre bağlanır; hakem numunesinin saklanma süresi sözleşmede tanımlanır.

Çevrim içi analiz, bileşimi daha sık izlemek için kullanılabilir; ancak çevrim içi cihazın sonuçlarının mı yoksa laboratuvar analizinin mi fatura esası olacağı, çevrim içi cihazın nasıl doğrulanacağı ve iki sonuç arasında fark çıktığında hangisinin geçerli olacağı önceden kararlaştırılmalıdır.

Doğrulama ve mutabakat

Ticari teslim sisteminin güvenilirliği, sayacın veri sayfasındaki doğruluk değerinden değil, sistemin sahada düzenli olarak doğrulanabilmesinden gelir. Yasal metrolojide sayaç için ve bütün ölçüm sistemi için ayrı hata sınırları tanımlanır; sistem sınırı daima sayacınkinden geniştir. NGL uygulamalarında doğrulama genellikle şu unsurları kapsar:

·         Sayacın, akış altında bir prover veya referans (master) sayaçla, mümkünse işletme koşullarına yakın basınç ve sıcaklıkta doğrulanması; sayaç faktörünün kayıt altına alınması

·         Dolaylı kütle ölçümünde yoğunluk ölçerin ayrıca doğrulanması; Coriolis sayaçlarda sıfır noktası ve yoğunluk okumasının izlenmesi

·         Kromatografın referans karışımlarla kalibrasyonu ve analiz belirsizliğinin bileşen bazında değerlendirilmesi

·         Akış bilgisayarındaki parametre değişikliklerinin, alarmların ve olayların denetim izi olarak saklanması

·         Teslim eden ve teslim alan taraf ölçümleri arasındaki farkların, tank envanteri veya kantar gibi bağımsız verilerle dönemsel olarak karşılaştırılması

Buhar dönüşü ve ölçüm dışı kalan miktarlar

Tanker dolumunda buhar dönüş hattı kullanılıyorsa, tankerden depolamaya geri dönen buhar da ürünün bir parçasıdır. Yasal metroloji önerileri, basınç altındaki sıvılaştırılmış gazların ölçüm sistemlerinde tanklar arasındaki gaz fazı bağlantısını ya kısıtlar ya da dönen gazın ölçülüp teslim edilen miktardan düşülmesini şart koşar. Dönen buharın ölçülüp ölçülmeyeceği, ölçülmüyorsa nasıl hesaba katılacağı, NGL için ticari teslim tasarımının başında netleştirilmesi gereken sözleşme konularındandır.

Tasarım kriterleri

TLY Enerji'nin katkısı

TLY Enerji, NGL ticari ölçüm projelerinde teslim noktasının proses ve sözleşme gereksinimlerini değerlendirerek uygun ölçüm teknolojisinin belirlenmesine mühendislik desteği verir. Proje kapsamına bağlı olarak Coriolis sayaç, basınç ve sıcaklık ölçümü gibi ekipmanların tedariki, ölçüm verilerinin PLC ve SCADA tabanlı sistemlere entegrasyonu, saha montajı, test ve devreye alma ile sonrasındaki teknik destek hizmet kapsamına girebilir. Numune alma ve analiz tarafında hangi ekipmanın tedarik sınırına dahil olacağı ve sorumluluk paylaşımı, teknik şartname üzerinden birlikte netleştirilir.

Değerlendirme için paylaşılması gerekenler

·         Satış sözleşmesindeki faturalama esası ve ayrı fiyatlanan bileşenler

·         Tipik ve uç bileşim analizleri, varsa bileşim değişiminin mevsimsel eğilimi

·         Teslim şekli: tanker partisi, boru hattı veya sürekli teslim; parti büyüklüğü ve sıklığı

·         Sayaç noktasındaki basınç ve sıcaklık aralığı, minimum ve maksimum debi

·         Mevcut veya planlanan numune alma ve laboratuvar düzeni

·         Yasal metroloji kapsamı ve karşı tarafın doğrulama beklentisi

·         Buhar dönüş hattı olup olmadığı ve dönen buharın sözleşmedeki durumu

İlgili sayfalar

·         NGL ölçüm skidleri: Kütle, hacim ve bileşen ölçümü için skid donanımı ve sayaç seçimi.

·         LPG ticari teslim ölçüm sistemleri: Daha dar bileşim aralığındaki LPG'de ticari ölçüm birimi ve düzeltmeler.

·         Ticari teslim tanker dolum skidleri: Tanker dolumunda ticari ölçümün akışkandan bağımsız yönetişimi.

·         Kalite ölçüm ve analiz sistemleri: Kromatografi ile bileşim ölçümünün temel kavramları.

·         Propan, bütan ve karışık NGL transfer sistemleri: Farklı ürünlerin aynı altyapıda yönetimi ve ürün bazlı ayarlar.

Sık sorulan sorular

NGL satışında kütle mi hacim mi esas alınır?

Bu, sözleşmeye ve uygulanan mevzuata bağlıdır. Değişken bileşimli karışımlarda yoğunluk sabit olmadığı için toplam miktarın kütle olarak ölçülmesi yaygındır. Bileşenlerin fiyatlandırılması ise kütle üzerinden yapılabileceği gibi, kütlenin bileşen bazında eşdeğer sıvı hacmine dönüştürülmesiyle de yapılabilir. Hangi yöntemin kullanılacağı ve dönüşümde hangi referans koşulların geçerli olacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

Bileşen eşdeğer sıvı hacmi nedir ve neden kullanılır?

Bazı sözleşmeler bileşenleri kütle yerine hacim birimiyle fiyatlandırır. Bu durumda her bileşenin kütlesi, tanımlı referans koşullardaki yoğunluğu kullanılarak o bileşenin saf haldeki eşdeğer sıvı hacmine çevrilir. Böylece karışımın ölçülen hacminden bağımsız, bileşen bazında karşılaştırılabilir bir miktar elde edilir. Dönüşümde kullanılacak yoğunluk değerleri ve referans koşullar sözleşmede açıkça belirtilmelidir.

Numunede hafif bileşen kaybı faturayı nasıl etkiler?

Metan ve etan gibi hafif bileşenler numune kabında kaçarsa analiz, karışımı olduğundan daha ağır gösterir. Toplam kütle doğru olsa bile etanın payı düşük, propan ve bütanın payı yüksek hesaplanır. Bileşenlerin farklı fiyatlandığı sözleşmelerde bu fark doğrudan tutara yansır. Basınç altında ve tek fazda numune alan yöntemler bu riski azaltmak için kullanılır.

Dönen buhar ticari hesaba nasıl girer?

Buhar dönüş hattı varsa, doldurulan tankerden depolamaya bir miktar ürün buhar olarak geri döner. Yasal metroloji önerileri bu gaz fazı bağlantısını ya kısıtlar ya da dönen gazın ölçülüp düşülmesini ister. Dönen miktarın ölçülmesi, sözleşmede tanımlı bir yöntemle hesaplanması veya ihmal edilmesi taraflar arasında kararlaştırılmalıdır; bu karar ölçüm düzenini doğrudan etkiler.

Ticari ölçüm sistemi ne sıklıkla doğrulanmalıdır?

Doğrulama sıklığı; sözleşmeye, ulusal yasal metroloji düzenlemelerine, teslim edilen miktara ve sayacın geçmiş performansına göre belirlenir. Sayaç faktöründe beklenmeyen değişim, ürün değişimi veya bakım sonrasında ek doğrulama yapılması yaygın bir uygulamadır. Kromatograf kalibrasyonu ve numune ekipmanı kontrolleri de aynı programın parçası olarak planlanmalıdır.