Bir akaryakıt terminalinde kaç dolum peronu ve her peronda kaç ürün kolu olacağı, yıllık sevkiyat hacminden tek bir formülle çıkarılamaz. Karar; en yoğun saatte gelen tanker sayısına, bir tankerin peronda geçirdiği süreye, terminalin sattığı ürün sepetine ve tanker filosunun kompartıman yapısına birlikte bakılarak verilir. Peron, kol ve ürün sayısı birbirinden bağımsız üç boyuttur; akaryakıt terminalinde bu boyutları belirleyen şey, benzin, motorin ve katkılı ürünlerin sevkiyat içindeki payı ve dağıtım operasyonunun ritmidir.
Çok peronlu terminallerin genel kavramları, ortak pompa kolektörünün hidrolik etkileşimi ve kapasite planlamasının genel mantığı ayrı bir çözüm sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfa, akaryakıt dağıtımına özgü soruya odaklanır: hangi ürün hangi perona, kaç kolla ve hangi yedeklilikle konmalı?
Başlangıç noktası: ürün sepeti ve pik saat talebi
Kapasite çalışması, terminalden çıkan ürünlerin listesiyle başlar. Tipik bir dağıtım terminalinde birden fazla benzin kalitesi, motorin, katkılı (premium) ürünler, biyobileşenli harmanlar ve bazı tesislerde jet yakıtı veya ısınma amaçlı ürünler bulunabilir. Her ürün için yıllık hacim yerine günlük ve saatlik sevkiyat profili istenir; çünkü peron sayısını belirleyen, ortalama değil en yoğun zaman dilimidir. Sevkiyatlar gün içinde belirli saatlerde yoğunlaşıyorsa ya da mevsime göre ürün dağılımı değişiyorsa, tasarım bu dalgaları karşılayacak şekilde yapılır.
Ürün sepetinin ikinci boyutu tanker filosudur. Kompartıman sayısı, bir tankerin tek seferde kaç farklı ürün aldığı ve bölmelerin eşzamanlı doldurulup doldurulamadığı, peron başına gereken kol sayısını doğrudan etkiler. Alttan dolum, birden fazla kompartımanın aynı anda doldurulmasına izin verdiği için akaryakıt terminallerinde peron süresini kısaltan başlıca etkenlerden biridir.
Peronda geçen süreyi oluşturan adımlar
Gerekli peron sayısı, pik saatte gelen tanker sayısı ile bir tankerin peronu işgal ettiği sürenin çarpımından yola çıkılarak tahmin edilir. Bu süre yalnızca dolum süresi değildir:
· Konumlanma ve bağlantı: Tankerin perona yanaşması, topraklama bağlantısı, taşma sensörü soketi ve buhar toplama hortumunun takılması.
· Doğrulama ve izinler: Sürücü ve araç tanıma, sipariş eşleştirme, topraklama ve taşma izinlerinin alınması.
· Dolum: Kol başına dolum debisi ile eşzamanlı doldurulan kompartıman sayısının belirlediği süre; başlangıç ve bitişteki düşük debili bölümler dahil.
· Ayrılma ve belge: Kolların sökülmesi, kontrol, sevk belgesinin hazırlanması ve peronun boşaltılması.
Kol debisi için bölgesel düzenlemeler referans verebilir. Örneğin AB'nin benzin buharı emisyonlarına ilişkin direktifinde alttan dolum arayüzü için kol başına normal dolum debisi 2.300 L/dk, en yüksek değer 2.500 L/dk olarak tanımlanmıştır. Bu değerler bir arayüz tanımıdır; gerçek debi pompa kapasitesi, kolektör hidroliği ve sayaç aralığıyla birlikte doğrulanmalıdır.
Ürün ve peron matrisini kurmak
Matris, her ürünün kaç peronda ve kaç kolda sunulacağını gösterir. Her ürünü her perona koymak trafik esnekliğini artırır, ancak sayaç, kontrol vanası, kolektör bağlantısı ve kontrolör kanalı sayısını da çoğaltır. Akaryakıtta ürünlerin davranışı farklı olduğu için matris ürün bazında düşünülür:
Ürün grubu | Matris kararında neden önemli | Kol ve peron düzenine etkisi |
Benzin kaliteleri | Uçucu olduğu için dolum sırasında yer değiştiren buharın toplanması gerekir; AB'de benzin dolumu için alttan dolum peronu zorunluluğu vardır | Benzin verilen her peronda buhar toplama bağlantısı ve buhar işleme ünitesine kapasite ayrılır |
Motorin | Çoğu dağıtım terminalinde en yüksek hacimli üründür | Genellikle birden fazla peronda sunulur; bir peron devre dışıyken sevkiyat sürer |
Katkılı (premium) ürünler | Aynı baz üründen farklı katkı reçeteleriyle elde edilebilir | Ayrı kol yerine baz ürün koluna katkı enjeksiyonu ile çözülebilir; reçete sayısı kontrolör kapasitesini etkiler |
Biyobileşenli harmanlar | Biyobileşen oranı ve harmanlama yöntemi ürün kalitesini belirler | Kolda oransal veya sıralı harmanlama ya da tankta harmanlanmış ürün seçimi kol sayısını değiştirir |
Jet yakıtı ve özel ürünler | Kalite kontrol ve kontaminasyon önleme gereksinimleri daha sıkı olabilir | Ayrılmış hat ve kol ihtiyacı işletmenin kalite prosedürüne göre değerlendirilir |
Kritik ürünleri en az iki perona dağıtmak, bir peronda arıza veya bakım olduğunda o ürünün sevkiyatının durmasını önler. Az satılan ürünler ise tek bir perona toplanıp diğer peronların sade kalması sağlanabilir; bu durumda o peronun kuyruk üzerindeki etkisi ayrıca kontrol edilir.
Ürün karışımını önleme
Çok ürünlü peronlarda en maliyetli hata, yanlış ürünün yanlış kompartımana verilmesidir. Bunun önlenmesi tek bir cihaza değil birkaç katmana dayanır: her kolun hangi ürünü verdiği kontrolör ve terminal yazılımında tanımlıdır; sipariş, kompartıman ve kol eşleşmesi dolumdan önce doğrulanır; tanker üzerindeki ürün tanıma cihazları varsa bu bilgi terminal tarafına dijital arayüzle aktarılabilir. Birden fazla ürünün aynı kol ve sayaçtan sırayla geçtiği düzenlerde, kolda ve sayaçta kalan ürünün bir sonraki dolumu nasıl etkileyeceği ürün sırası planlanırken dikkate alınır.
Kuyruk, trafik ve ortak kolektör
Peron sayısı yeterli olsa bile giriş kapısındaki doğrulama, bekleme alanı ve peron atama mantığı yetersizse kuyruk oluşur. Terminal otomasyon sistemi tankeri siparişindeki ürünlere göre uygun perona yönlendirebilir; bu nedenle matris ile otomasyon kuralları birlikte tasarlanır. Hidrolik tarafta ise birçok peronun aynı ürün kolektöründen eşzamanlı çekiş yapması, pompa seçiminde eşzamanlılık varsayımının ve kolektör çapının belirleyici olmasına yol açar.
Genişlemeyi baştan planlamak
Dağıtım hacmi büyüdüğünde en kolay eklenen şey peron değil, önceden bırakılmış yerdir. İlk yatırımda boş peron yeri, kolektörlerde ileride kullanılacak bağlantı ağızları, kontrolörlerde yedek kol kanalı, kablo tavalarında ek kapasite ve buhar işleme ünitesinde benzin hacmindeki artışı karşılayacak pay bırakmak, sonraki genişlemenin işletmeyi durdurmadan yapılmasını kolaylaştırır.
TLY Enerji'nin katkısı
TLY Enerji, akaryakıt tanker dolum ve boşaltım tesisleri için sistem tasarımı, ürün tedariki, mühendislik, montaj, devreye alma ve bakım hizmetleri sunar. Çok peronlu projelerde bu kapsam; peron ve kol matrisinin ölçüm ve kontrol ekipmanı açısından değerlendirilmesini, sayaç, kontrol vanası ve pompa tedarikini, dolum kontrolörleri ile PLC ve SCADA entegrasyonunu, saha montajını ve devreye almayı içerebilir. Saha yerleşimi, trafik düzeni ve inşaat işleri işletme ve proje yüklenicisiyle birlikte ele alınır; tedarik sınırı proje başında netleştirilir.
Kapasite çalışması için hazırlanması gereken veriler
· Ürün listesi ve her ürün için günlük, en yoğun saat ve mevsimsel sevkiyat miktarları
· Tanker filosunun kompartıman sayıları ve tipik yükleme kombinasyonları
· Mevcut veya planlanan peron sayısı, peron başına kol ve ürün düzeni
· Katkı reçeteleri ve biyobileşen harmanlama yöntemi
· Benzin buharı toplama ve işleme için mevcut altyapı
· Pompa, kolektör ve tank çıkış hatlarının mevcut kapasitesi
· Giriş kapısı, bekleme alanı ve saha içi trafik kısıtları
· Beş ila on yıllık büyüme beklentisi ve genişleme için ayrılabilecek alan
İlgili sayfalar
· Çok hatlı ve çok peronlu tanker dolum terminalleri: Peron, kol ve ürün kavramlarının ve ortak kolektör hidroliğinin genel anlatımı.
· Akaryakıt terminal otomasyon sistemleri (TAS): Peron atama, sipariş eşleştirme ve sevk belgelerinin otomasyonu.
· Akaryakıt tanker dolum sistemleri: Tek dolum noktasında ürün ayrımı, katkı ve statik elektrik önlemleri.
· Akaryakıt terminallerinde alttan dolum: Buhar geri kazanımı ve taşma önleme arayüzleriyle alttan dolum.
· Biyoyakıt harmanlama sistemleri: Kolda oransal ve sıralı harmanlama seçenekleri.
Sık sorulan sorular
Her ürünü her perona koymak gerekir mi?
Gerekmez. Tüm ürünlerin her peronda bulunması tanker yönlendirmesini kolaylaştırır, ancak sayaç, vana, kolektör bağlantısı ve kontrolör kanalı sayısını artırır. Yaygın yaklaşım, yüksek hacimli ürünleri birden fazla perona dağıtmak, düşük hacimli veya özel ürünleri sınırlı sayıda perona toplamaktır. Doğru denge, pik saat simülasyonu veya basit bir kuyruk hesabıyla sınanmalıdır.
Katkılı ürünler için ayrı dolum kolu şart mı?
Çoğu durumda şart değildir. Premium ürünler aynı baz ürüne dolum sırasında katkı enjekte edilerek elde edilebilir; bu da ek kol ve sayaç ihtiyacını azaltır. Ancak katkı reçetesi sayısı, enjeksiyon noktalarının yeri ve katkı miktarının kayıt altına alınma biçimi kontrolör ve terminal yazılımı tarafında planlanmalıdır.
Mevcut bir terminale peron eklerken en sık hangi darboğaz çıkar?
Sıklıkla sorun peronun kendisinde değil, onu besleyen altyapıdadır. Ortak kolektör ve pompa kapasitesi, benzin buharını işleyen ünitenin kapasitesi, kontrol sistemindeki boş kanal sayısı ve saha içi trafik akışı, yeni peronun gerçek katkısını sınırlayabilir. Bu nedenle genişleme çalışması, ekipman listesinden önce mevcut altyapının kapasite kontrolüyle başlamalıdır.
Peron sayısını belirlemek için yıllık sevkiyat hacmi yeterli mi?
Yeterli değildir. Yıllık hacim yalnızca ortalama bir yükü gösterir; oysa kuyruk ve bekleme süreleri en yoğun saatlerde oluşur. Saatlik sevkiyat dağılımı, tanker başına ortalama ürün ve kompartıman sayısı ile peronda geçen toplam süre birlikte ele alınmadan yapılan hesap, pik saatte yetersiz kalabilir.