Kantar ve debimetre farklı miktar gösteriyorsa hangi veriler karşılaştırılmalı?

Kısa yanıt: Kantar ile sayaç (debimetre) aynı teslim için farklı miktar gösterdiğinde ilk iş cihazlardan birini hatalı ilan etmek değil, iki sonucun aynı büyüklüğü, aynı sistem sınırını ve aynı zaman aralığını tarif edip etmediğini kayıt kayıt kontrol etmektir. Sırasıyla bakılacak veriler: miktarın birimi ve kavramı, dönüşümde kullanılan yoğunluk ve sıcaklık, transfer noktası ve kol dolgusu, dara ve tankerde kalan ürün, tartım koşulları, gaz ve ürün değişimi, sayaç faktörü ve doğrulama tarihleri, zaman damgaları ve iki cihazın izin verilen hatalarından oluşan tolerans bandı.

Bu sıralama tek bir tankerin tek bir teslimi, statik taşıt kantarı ve sıvı ürün için geçerlidir. LPG ve LNG'de buhar dönüşü ve faz değişimi ayrıca hesaba girer. Kantar mı sayaç mı seçimi bu yazının konusu değildir; burada iki ölçüm zaten kurulu ve sonuçları ayrışmışken veri uzlaştırması ele alınır.

Kütle dengesi: iki cihaz aslında neyi ölçüyor?

Kantar, aracın dolu ve boş tartımları arasındaki farkı verir; bu fark, iki tartım arasında araçta değişen her şeyi içerir. Sayaç ise yalnız kendi içinden geçip transfer noktasına ulaşan ürünü sayar. İki sonucun eşit çıkması için şu denge tutmalıdır: kantar neti = sayaçtan geçen miktar ± sayaç ile tanker arasındaki kol ve hortum dolgusunun başlangıç-bitiş farkı + iki tartım arasında araçta değişen diğer kütleler (yakıt, su, kar, çamur, kişi, ekipman) ± her iki cihazın kendi hataları.

Bu denge yazılmadan yapılan karşılaştırma, sınır farkını çoğu zaman cihaz hatası gibi gösterir. Pratik bir yönlendirme: Fark her teslimde yaklaşık aynı kilogram değerinde kalıyorsa önce sınır kalemlerine (dara, kol dolgusu, tankerde kalan ürün) bakılır; fark teslim miktarıyla orantılı bir yüzde olarak tekrarlanıyorsa yoğunluk, sıcaklık dönüşümü ve sayaç faktörü öne çıkar. Bu bir teşhis kuralı değildir; incelemeye nereden başlanacağını gösterir.

Önce aynı büyüklüğü karşılaştırdığınızdan emin olun

Sayaç teslim belgesinde birden fazla miktar bulunabilir: ölçüm koşullarındaki hacim, referans koşullara dönüştürülmüş hacim ve kütle. OIML R 117-1, ölçüm koşullarını (ürünün ölçüm noktasındaki sıcaklık ve basıncı) referans koşullardan ayırır ve hacmi referans hacme ya da kütleye çeviren dönüştürme cihazını ölçüm sisteminin parçası olarak tanımlar. Kantarla karşılaştırılacak değer kütledir; sayaç hacim ölçüyorsa kütleye hangi yoğunlukla ve hangi sıcaklıkta geçildiği kayıttan okunmalıdır.

Yoğunluk ve sıcaklık: işletme koşulu mu, referans koşul mu?

Sık görülen bir tutarsızlık, ölçüm koşullarındaki hacmin referans sıcaklıktaki yoğunlukla çarpılmasıdır. Tutarlı eşleştirme ya ölçüm hacmi × aynı koşuldaki yoğunluk ya da referans hacim × referans yoğunluktur. Yoğunluğun kaynağı da sorulur: çevrim içi ölçüm mü, laboratuvar analizi mi, sabit tablo değeri mi; numune hangi partiden alındı? Petrol ürünleri için düzeltme algoritması API MPMS 11.1'de verilir ve LPG ile NGL'yi kapsamaz; kimyasallarda yoğunluk-sıcaklık ilişkisi ürüne özgü veriyle ve taraflar arasında belirlenir. API MPMS 12.2, hesap sırası ve yuvarlama kurallarıyla aynı verinin kim hesaplarsa hesaplasın aynı sonucu vermesini amaçlar; iki tarafın aynı hesap yöntemini kullanıp kullanmadığı da kontrol edilmelidir.

Kantar sonucu bir havada tartım değeridir

OIML R 76-1, tartı aletlerinde kütle ifadesinin tercihen konvansiyonel kütle, yani havada tartım sonucunun konvansiyonel değeri anlamında kullanıldığını belirtir; OIML R 117-1 de sıvı ölçüm sistemlerinde kütle göstergesinin kütle ya da konvansiyonel kütle terimiyle verilmesini ister. Coriolis sayaç ise ürünün kütlesini doğrudan ölçer. OIML D 28'deki tanım koşullarıyla (hava 1,2 kg/m³, referans yoğunluk 8 000 kg/m³) yoğunluğu 860 kg/m³ olan bir sıvıda iki kavram arasındaki fark yaklaşık %0,12'dir; 25 300 kg'lık bir teslimde yaklaşık 32 kg eder. Teslim belgesinde hangi kavramın raporlandığı ve sözleşmenin hangisini esas aldığı kontrol edilmelidir.

Sistem sınırı: transfer noktası, kol dolgusu ve dara

·         Transfer noktası: OIML R 117-1'e göre ölçüm sistemi en az bir transfer noktası içerir ve boş hortumlu ya da dolu hortumlu olarak tasarlanır; hortum terimi sabit boruyu da kapsar. Sayaç ile transfer noktası arasındaki boru ölçüm sırasında ve duruşlarda dolu tutulmalıdır. Soru şudur: Kol, hortum ve ara boru teslimin başında ve sonunda aynı doluluk durumunda mıydı?

·         Hat dolgusu (line pack): Bakım, drenaj veya ürün değişiminden sonraki ilk dolumda sayaç, hattı dolduran ürünü de sayar ama bu ürün tankere gitmez. Tersine, önceki teslimden kolda kalan ürün tankere boşalırsa kantar, sayacın bu teslimde saymadığı ürünü tartar. Kol, hortum ve ara boru hacmi çizimlerden hesaplanıp farkla karşılaştırılabilir.

·         Dara ve dara zamanı: Boş tartım dolumdan hemen önce mi yapıldı, yoksa kayıtlı bir dara mı kullanıldı? Kayıtlı dara; yakıt tüketimini, sürücüyü, araç ekipmanını ve tankerde kalan üründeki değişimi yakalamaz. OIML R 76-1, izin verilen hataların brüt yüke ve dara düzeneği çalışırken net yüke uygulandığını, önceden girilmiş dara kullanıldığında ise hesapla bulunan net değerlere uygulanmadığını belirtir.

·         Tankerde kalan ürün: Önceki teslimden bölmede veya tanker borularında kalan ürün darada tartıldıysa nete girmez; dara alındıktan sonra boşaltıldıysa ya da kayıtlı darada farklı bir miktar varsa fark yaratır.

·         Tartım koşulları: Tüm akslar platform üzerinde mi, araç platform dışındaki bir nesneye temas ediyor mu, platform kenarları temiz mi? Rüzgâr ve araç üzerinde biriken su, kar veya çamur sonuca girer. OIML R 76-1 eksantrik yükleme ve eğim etkisini ayrıca test eder; bu testler aracın platforma doğru yerleşmesinin yerini tutmaz. Hareket halinde tartım ise OIML R 134-1 kapsamında ayrı bir cihaz sınıfıdır.

Hava, buhar, ürün değişimi ve numune

OIML R 117-1, sıvıdaki hava veya çözünmemiş gazın ölçüme girmesini önleyen gaz ayırma düzenini ölçüm sisteminin parçası sayar ve gaz ceplerinin duruşlarda ısıl büzülmeyle ya da besleme tankı boşalırken oluşabileceğine dikkat çeker; sistematik bir hava girişi geçici bozucu etki sayılmaz. Uzlaştırmada şu kayıtlar istenir:

·         Gaz ayırıcı veya gaz göstergesi alarmı, pompa emiş basıncında düşüş, besleme tankında düşük seviye;

·         Coriolis sayaçlarda dolum boyunca yoğunluk ve tanı göstergelerinde ani dalgalanma;

·         Ürün değişimi: hatta kalan önceki ürün, geçişte kullanılan yoğunluk ve ürüne özgü parametre seçimi;

·         Numune: hangi parti ve noktadan alındığı, analiz sıcaklığı ve rapor tarihi.

İki doğru cihaz neden farklı okuyabilir? İzin verilen hatalar

Her iki cihaz kendi izin verilen azami hatası (MPE) içinde çalışırken bile sonuçlar arasında fark görülebilir. Yasal metroloji kapsamındaki aletler için çerçeve OIML tavsiyelerinde tanımlıdır:

·         Statik kantar (OIML R 76-1): MPE, doğrulama ölçek aralığı e cinsinden verilir. III. sınıf bir alette ilk doğrulamada yük 500 e'ye kadar ±0,5 e, 500 e ile 2 000 e arasında ±1,0 e, 2 000 e ile 10 000 e arasında ±1,5 e'dir; kullanımdaki MPE ilk doğrulamadakinin iki katıdır.

·         Sıvı ölçüm sistemi (OIML R 117-1): Tabloda başka sınıf verilmeyen sistemler 0,5 sınıfındadır; tanker üzerindeki ölçüm sistemleri ve tanker boşaltımı bu sınıfta açıkça sayılır. 0,5 sınıfında MPE ölçüm sisteminin bütünü için ölçülen miktarın %0,5'i, sayacın kendisi için %0,3'üdür. Viskozitesi 1 000 mPa·s üzerindeki ürünler ve −10 °C altında ya da +50 °C üzerinde ölçülen sıvılar 1,0 sınıfına girer.

Sahadaki aletin sınıfını ve işlemin yasal metroloji kapsamında olup olmadığını alet plakası, onay belgesi, muayene kaydı ve ulusal mevzuat belirler; sözleşmeye dayalı uygulamalarda kabul sınırı sözleşmede tanımlanır. Aşağıdaki tablo yalnız büyüklük fikri veren eğitici bir örnektir.

Örnek tolerans bandı (eğitici varsayımlar)

Doğrusal toplam bir belirsizlik hesabı değildir; iki cihazın aynı anda sınırlarının ucunda ve ters yönde olduğu en kötü durumu gösterir. Örnekteki koşullarda 100 kg'lık bir fark, cihazlardan birinin sınır dışında olduğunu tek başına kanıtlamaz; tersine, bant içindeki bir fark her teslimde aynı yönde tekrarlanıyorsa sistematik bir neden aranmalıdır.

Örnek senaryo: aynı hacim, farklı yoğunluk ve sıcaklık varsayımı

Aşağıdaki sayılar gerçek bir ürün veya proje verisi değildir; yalnız dönüşüm hatasının büyüklüğünü göstermek için seçilmiştir. Varsayımlar: hacimsel sayaç ölçüm koşullarında 30 000 L gösteriyor; ürünün 15 °C'deki yoğunluğu 0,860 kg/L; ürün sıcaklığı 35 °C; basitleştirilmiş doğrusal hacim düzeltmesi VCF = 1 − β × (T − 15 °C), β = 0,0010 1/°C. Bu durumda 35 °C'deki yoğunluk 0,860 × 0,980 = 0,8428 kg/L olur. Aynı tankerin kantar neti 25 300 kg'dır.

Aynı 30 000 L için dört kütle hesabı (örnek senaryo)

B satırındaki eşleştirme hatası kantarla yaklaşık 500 kg'lık (yaklaşık %2) bir fark üretir ve sayaç arızası gibi görünür; oysa sayaç hacmi doğru saymıştır. D satırı, bu varsayımla sıcaklık kaydındaki her 1 °C'lik sapmanın kütleyi yaklaşık %0,1 kaydırdığını gösterir. Gerçek ürünlerde genleşme ürüne ve sıcaklığa bağlıdır; bu örnek sözleşmede tanımlı hesap yönteminin veya bir hesap yazılımının yerine geçmez.

İşlem kaydı karşılaştırma formu

Form, tek bir teslim için iki tarafın kayıtlarını yan yana koyar. Uyum kontrolü olumsuz çıkan her satırda farkın o kalemle açıklanıp açıklanamadığına bakılır; açıklanamayan kalan fark ancak bundan sonra cihaz doğrulamasına taşınır.

İşlem kaydı karşılaştırma formu

İnceleme sırası

1.       Kayıtları eşleştirin: aynı araç, bölmeler, parti ve zaman aralığı.

2.       Birim ve kavramı eşitleyin: kütleyi kütleyle karşılaştırın; konvansiyonel kütle farkını not edin.

3.       Dönüşümü yeniden hesaplayın: hacim, yoğunluk ve sıcaklık aynı koşula mı ait?

4.       Sınır kalemlerini ayırın: dara zamanı, tankerde kalan ürün, kol dolgusu.

5.       Gaz, ürün değişimi ve alarm kayıtlarını kontrol edin.

6.       Kalan farkı tolerans bandıyla karşılaştırın ve birkaç teslim boyunca izleyin: sabit kilogram mı, sabit yüzde mi?

7.       Sistematik fark sürüyorsa sayacı tanımlı yöntemle (prover veya referans sayaç), kantarı test ağırlıklarıyla doğrulatın. Sayaç faktörünü tek bir kantar karşılaştırmasına göre değiştirmeyin; mühürlü parametreler ve yasal metroloji kapsamındaki ayarlar yetkili prosedürle değiştirilir.

Bu yaklaşımın sınırları

·         Form uzaktan kesin neden teşhisi koymaz; olası nedenleri ve incelenecek kaydı gösterir.

·         Kantar otomatik olarak referans değildir; esas ölçüm ve anlaşmazlıkta izlenecek adım sözleşmede ve mevzuatta tanımlanır. Terminal düzeyinde stok kontrolü ve ölçüm anlaşmazlıklarının çözümü EI HM 32 gibi sektör rehberlerinde ayrıca ele alınır.

·         LPG ve LNG'de buhar dönüşü ve faz değişimi ayrı kalemlerdir; bu form tek başına yeterli değildir.

·         Çok bölmeli dolumda kantar yalnız toplamı verir; bölme bazındaki fark ancak ara tartımla ayrışır.

·         Tek bir teslimdeki fark eğilim göstermeyebilir; karar için teslim serisi gerekir.

İnceleme için paylaşılacak veriler

·         Farkın görüldüğü teslimlerin tartım fişleri ve aynı işlemlerin sayaç teslim belgeleri;

·         Son haftaların teslim serisi: tarih, ürün, iki miktar ve fark (kg ve %);

·         Yoğunluk kaynağı ve kullanılan dönüşüm yöntemi;

·         Sayaç faktörü geçmişi ve son doğrulama raporu; kantarın sınıfı, e değeri ve son muayene tarihi;

·         Transfer noktası tipi, kol ve ara boru hacmi; alarm, bakım ve ürün değişimi kayıtları;

·         Sözleşmedeki esas ölçüm ve kabul sınırı.

Proje kapsamına bağlı olarak TLY Enerji; kayıt karşılaştırmasının yapılandırılması, ölçüm noktası ve enstrüman seçimi, sayaç ve kayıt sisteminin entegrasyonu, test ve devreye alma aşamalarında mühendislik desteği sağlayabilir. Yasal metroloji muayeneleri ve akreditasyon gerektiren kalibrasyonlar yetkili kuruluşlarca yürütülür.

İlgili sayfalar

·         kimyasallarda ticari teslim ölçüm sistemleri: Kantar mı sayaç mı seçimini ve miktar esasını ele alır.

·         ticari teslim tanker dolum skidleri: Sayaç doğrulama yöntemleri, mühürleme ve teslim kaydı.

·         Coriolis kütlesel debimetreler: Kütle ve yoğunluğun doğrudan ölçümü, gaz kabarcığı ve sıfır kararlılığı.

·         tanker dolumunda Coriolis ve pozitif deplasmanlı sayaç karşılaştırması: Kütle mi hacim mi ölçüleceği kararını tartışır.

·         akış bilgisayarı ve PLC farkları: Teslim kaydı, hesap izlenebilirliği ve olay kayıtları.

Sık sorulan sorular

Kantar ile sayaç arasındaki fark hangi değerin üzerinde sorun sayılır?

Evrensel bir değer yoktur. Alt eşik, iki cihazın izin verilen hatalarından oluşan banttır; kabul sınırı sözleşmede veya mevzuatta tanımlanır. Bant içindeki bir fark aynı yönde tekrarlanıyorsa yine incelenmelidir.

Fark çıktığında sayaç faktörü kantara göre düzeltilebilir mi?

Tek bir karşılaştırmaya göre düzeltme önerilmez. Önce kayıt kalemleri elenir; sistematik fark sürüyorsa sayaç tanımlı yöntemle doğrulanır.

Coriolis sayaç kütle ölçüyorsa yoğunluk ve sıcaklık neden hâlâ önemlidir?

Kütle doğrudan ölçüldüğünde dönüşüm hatası ortadan kalkar; ancak referans hacim raporlanıyorsa yoğunluk ve sıcaklık bu değeri belirler. Gaz kabarcığı ve sıfır kararlılığı da kütle okumasını etkileyebilir; kantar konvansiyonel kütle verdiği için küçük bir kavram farkı kalır.