Tanker dolum skidi için teklif isterken önce ekipman listesini değil, sınırları tanımlayın. Her kalem için dört seçenekten biri net olarak işaretlenmelidir: teslim kapsamına dahil mi, hariç mi, fiyatı ayrı istenen bir opsiyon mu, yoksa iki tarafın birbirine veri vermesini gerektiren bir arayüz mü? Arayüz satırlarında ayrıca kimin sorumlu olduğu ve sınırdan hangi verinin geçeceği (flanş ve basınç sınıfı, sinyal, enerji, kayıt, onay) yazılmalıdır. Bu yapılmadan toplanan teklifler aynı adı taşısa da farklı işleri fiyatlar ve karşılaştırılamaz.
Bu yaklaşım yeni bir dolum skidi, mevcut bir peronun yenilenmesi veya bir ölçüm hattının ticari teslime dönüştürülmesi için geçerlidir. Aşağıdaki matris bir şablondur; hangi kalemin kimde kalacağını alıcı ve yüklenici proje koşullarına göre birlikte belirler. Emniyet işlevleri burada yalnızca işlev ve arayüz düzeyinde ele alınır: set değerleri, yerleşim ve işletme talimatları projenin risk değerlendirmesiyle ve uzman tasarım incelemesiyle belirlenir. Yasal metroloji gereksinimleri ülkeye ve sözleşmeye göre değişir.
Aynı «skid» kelimesi neden farklı teklifler doğurur?
Bir tedarikçi «dolum skidi» derken yalnızca süzgeç, gaz ayırıcı, sayaç ve kontrol vanasından oluşan ölçüm ve kontrol birimini; bir diğeri pompa ve dolum koluyla birlikte peron ekipmanını; bir üçüncüsü otomasyon ve devreye almayı da kastedebilir. Endüstri rehberleri de bu katmanları ayırır: Energy Institute'un HM 9 rehberi peron ölçüm sistemini ele aldığını, bütün dolum sisteminin tasarımını ve elektrik, statik elektrik ve döküntü önleme gibi emniyetli işletme gereksinimlerini kapsamadığını belirtir. API MPMS Bölüm 6.2A ise kara ve demiryolu tankeri ölçüm sistemlerinin tasarımı, seçimi ve işletmesi için asgari gereksinimleri ele alır. Ölçüm odaklı bir skid teklifi, emniyet ve saha arayüzlerinin de çözüldüğü anlamına gelmez.
Teklif karşılaştırmasında pahalı sürprizler çoğu zaman ana ekipmanda değil sınırlarda çıkar: skid çıkışı ile dolum kolu arasındaki boru parçası, pompanın çalıştırma ve izin sinyalleri, topraklama doğrulama biriminin kime ait olduğu, sayaç doğrulama bağlantıları ve muayene başvurusunu kimin yapacağı.
Dört sınıf: dahil, hariç, opsiyon, arayüz
· Dahil (D): Yüklenicinin tasarlayıp tedarik ettiği ve teklif bedeline giren kalem. Hangi şartname ve standarda göre yapılacağı aynı satırda yazılır.
· Hariç (H): Alıcının veya başka bir yüklenicinin sağlayacağı kalem. Hariç tutmak sorumluluğu ortadan kaldırmaz; sınırın öbür tarafında kimin olduğu yazılmalıdır.
· Opsiyon (O): Fiyatı ayrı istenen ve sonradan kapsama alınabilecek kalem; örneğin katkı enjeksiyonu, yedek parça veya eğitim. Opsiyonun teknik tanımı ana kapsam kadar net olmalıdır.
· Arayüz (A): İki tarafın birbirine veri, sinyal, enerji veya onay vermesi gereken sınır. Her arayüz için sorumlu taraf, verinin içeriği ve teslim zamanı yazılır.
Bir kalem hem hariç hem arayüz olabilir: pompa alıcıda kalırken pompanın çalıştırma izni ve çalışma geri bildirimi skidin kontrol sistemine bağlanabilir. Bu ayrımı matriste görünür kılmak, devreye alma sırasında yaşanacak «biz öyle anlamıştık» tartışmalarını teklif aşamasına taşır.
Kapsam matrisi şablonu
Aşağıdaki tablo boş bir şablondur; hiçbir satır varsayılan bir teslim kapsamını göstermez. «Sınıf» sütununa D, H, O veya A yazılır; birden fazla işaret mümkündür. «Sorumlu» sütununa alıcı, yüklenici veya üçüncü taraf yazılır. Son sütun, teklif öncesinde netleşmesi gereken arayüz verisini sıralar.
Tanker dolum skidi RFQ kapsam matrisi (alıcının dolduracağı şablon)
Kalem | Sınıf (D/H/O/A) | Sorumlu | Sınırda tanımlanacak arayüz verisi |
Ölçüm ve kontrol skidi (süzgeç, gaz ayırıcı, sayaç, ikincil ölçümler, kontrol vanası) | Ürün özellikleri, debi aralığı, ölçüm amacı; giriş/çıkış uç noktaları (çap, basınç sınıfı, malzeme); ağırlık ve ankraj noktaları | ||
Ara borulama (pompa–skid, skid–dolum kolu) | Uç noktaları ve flanş bilgisi, boru şartnamesi, mesnetler; basınç testi ve temizlik sorumluluğu; sayaç ile transfer noktası arasındaki hattın dolu kalma koşulu | ||
Pompa veya ortak besleme kolektörü | Çalışma noktası ve besleme basıncı aralığı; çalıştırma, durdurma ve durum sinyalleri; pompa kilitleme mantığının yeri; motor beslemesi | ||
Dolum kolu veya hortum (üstten/alttan) | Filodaki adaptör ve kuplaj tipi, kol başına debi, kol konum sinyali, transfer noktasının yeri, buhar bağlantısı | ||
İnşaat, temel, kanopi, platform ve erişim | Skid yerleşimi ve yükleri, ankraj detayı, platform ve düşmeye karşı korumanın sahibi, drenaj ve döküntü toplama | ||
Elektrik besleme, kablolama ve tehlikeli alan | Besleme gerilimi ve kaynağı, kablo girişleri, tehlikeli alan sınıflandırma çizimi, ekipman koruma tipi, eş potansiyel bağlantı | ||
Araç topraklama doğrulama arayüzü | Doğrulama biriminin sahibi; izin sinyalinin tipi ve bağlandığı sistem; izin kaybındaki güvenli durumu belirleyen risk değerlendirmesi | ||
Tanker bölmesi taşma önleme arayüzü | Filodaki sensör tipleri ve soket bağlantısı, izleme biriminin sahibi, izin ve arıza sinyalleri | ||
Acil durdurma (ESD) arayüzü | ESD mantığının sahibi, giden ve gelen sinyaller, vana ve pompanın hedef durumu, emniyet fonksiyonu sınıflandırması | ||
Buhar dönüşü ve geri kazanımı | Kol üzerindeki buhar bağlantısı, buhar hattının uç noktası, geri kazanım veya yakma ünitesinin sahibi, karşı basınç verisi | ||
Otomasyon: batch kontrolör, PLC, TAS, ERP | Esas kaydın yeri, protokol ve sinyal listesi, yükleme emri ve sonuç alanları, haberleşme kesintisinde yerel çalışma kuralı | ||
Ölçüm doğrulama: prover veya referans sayaç bağlantısı | Doğrulama yöntemi, bağlantı ve izolasyon vanaları, düzeneğin sahibi, taşınabilir düzeneğin erişimi | ||
Yasal metroloji, onay ve muayene | Uygulanacak mevzuat ve doğruluk sınıfı, onay başvurusunun sahibi, ilk muayene ve mühürleme koordinasyonu, parametre yetkileri | ||
Katkı enjeksiyonu veya harmanlama | Bileşen sayısı, oran ve kayıt gereksinimi, kontrolün yapılacağı cihaz | ||
Test ve kabul (FAT, SAT, SIT) | Testin yeri ve katılımcıları, dış arayüzlerin gerçek mi simüle mi olacağı, kabul kriterleri ve imza yetkisi | ||
Montaj, devreye alma, eğitim, yedek parça, bakım | Saha hizmetlerinin sınırı, devreye alma için ürün ve tanker erişimi, yedek parça listesi, bakım kapsamı | ||
Belgeler ve uygunluk dosyası | Doküman listesi ve dili, sertifikalar, tehlikeli alan mevzuatında montaj sorumlusu, as-built çizimler ve kalibrasyon kayıtları |
Ölçüm sınırı: transfer noktası nerede?
Ölçüm sistemini skid sınırıyla aynı sanmak yaygın bir hatadır. OIML R 117-1, sayacın tek başına bir ölçüm sistemi olmadığını; en küçük ölçüm sisteminin bir sayaç, bir transfer noktası ve özellikleri dikkate alınması gereken bir hidrolik yoldan oluştuğunu belirtir. Transfer noktası, sıvının teslim edilmiş sayıldığı noktadır ve dolum sistemlerinde sayacın akış aşağısında yer alır. «Boş hortum» sistemlerinde bu nokta hortumdan önce, «dolu hortum» sistemlerinde hortumun ucuna yakın bir kapama elemanındadır; standart rijit boruyu da hortum kapsamında sayar.
RFQ için sonucu şudur: dolum kolu skid kapsamından hariç tutulsa bile, transfer noktası kolun ucundaysa kol ve aradaki boru ölçüm sisteminin hidrolik yolunun parçasıdır; kolu sağlayan, borulamayı yapan ve ölçüm sisteminden sorumlu taraflar aynı veriler üzerinde anlaşmalıdır. R 117-1, gaz ayırma düzeneği, süzgeç, pompa, akış kontrol elemanı, buhar dönüşü ve düzeltme cihazlarını da çoğu zaman dikkate alınması gereken bileşenler arasında sayar; bunların bir kısmı skidin dışında kalabilir.
Doğruluk beklentisi de sistem düzeyinde yazılmalıdır. MID'in MI-005 eki tanker dolum ve boşaltım sistemlerini 0,5 doğruluk sınıfında sayar; OIML R 117-1'de de tabloda ayrıca belirtilmeyen sistemler varsayılan olarak 0,5 sınıfındadır. Bu sınıfta ölçüm sisteminin bütünü için azami hata %0,5, sayaç için %0,3'tür; aradaki pay gaz ayırma, dönüşüm, kurulum ve hesaplamadan gelir. Basınç altında sıvılaştırılmış gazlar ve LNG daha geniş sınıflara girer. RFQ'da yalnızca sayaç doğruluğu istemek, sistem performansının sorumlusunu tanımsız bırakır.
Emniyet arayüzleri: işlevi ve sınırı tanımlayın, tasarımı değil
Araç topraklama doğrulaması, tanker bölmesi taşma önleme ve acil durdurma, dolum izni zincirinin parçalarıdır; her biri genellikle skidin dışındaki bir cihazdan gelen sinyalle kontrol vanasını ve pompayı etkiler. RFQ'da bu işlevlerin nasıl tasarlanacağı değil, şu sorular yanıtlanmalıdır:
· İşlevin sahibi kim: izin birimini, ESD mantığını ve bağlı saha cihazlarını hangi taraf sağlıyor ve belgeliyor?
· Sınırdan hangi sinyal geçiyor: sinyalin tipi, bağlandığı sistem ve arıza durumunun nasıl bildirildiği.
· İzin kaybında beklenen güvenli durum ne ve bunu hangi çalışma belirledi: HAZOP, risk değerlendirmesi veya emniyet gereksinimleri şartnamesi.
· İşlev emniyet enstrümanlı sistem olarak ele alınıyorsa, IEC 61511 kapsamındaki yaşam döngüsü belgeleri hangi tarafta olacak?
Tanker bölmesindeki taşma önleme, depolama tankının taşma korumasıyla aynı kapsam değildir: API Std 2350 depolama tanklarını ele alır, tanker tarafındaki taşma önleme sistemlerinin gereksinimleri ise Avrupa'da EN 13922 ile tanımlanır. Bu yüzden filodaki sensör tipleri RFQ'da tanker tarafının verisi olarak istenmelidir. Statik elektriğe karşı topraklama ve yüklenmenin azaltılması gibi ilkeler IEC TS 60079-32-1 ve API RP 2003 gibi rehberlerde ele alınır; hangi önlemin gerektiği ürüne ve risk değerlendirmesine bağlıdır.
Skid tehlikeli alanda kullanılacaksa bir uygunluk sorusu daha doğar. Avrupa Komisyonu'nun 2014/34/AB (ATEX) kılavuzu, elektriksel ve mekanik olarak birbirine bağlanıp işlevsel bir bütün oluşturan ekipmanın direktif kapsamında ürün sayılacağını ve bunu piyasaya arz edenin montajın (assembly) imalatçısı olacağını belirtir. Montaj imalatçısı uygun bileşenlerin uygunluğunu varsayabilir, ancak birleşimden doğan ek tutuşturma tehlikelerini değerlendirmelidir. AB kapsamındaki projelerde RFQ bu değerlendirmenin kimde olduğunu sormalıdır; tek bir cihaz sertifikası bütün skidi kapsamaz.
Otomasyon arayüzü: esas kayıt nerede tutulacak?
Batch kontrolör, PLC, terminal otomasyon sistemi (TAS) ve ERP arasındaki sınır, ölçüm kaydının hangi sistemde esas alınacağını belirler. Sinyal listesi ve protokolle birlikte şunlar yazılmalıdır: yükleme emri hangi sistemden gelir, bölme bazındaki sonuç hangi alanlarla döner, metrolojik parametreleri kim değiştirebilir, haberleşme kesilirse peron yerel modda çalışır mı ve kayıtlar nasıl eşitlenir.
Doğrulama, muayene ve test sınırları
Ticari teslim amaçlı skidlerde doğrulama yöntemi tasarımı değiştirir: prover veya referans sayaç bağlantılarının yeri, izolasyon vanalarının sızdırmazlık kontrolü ve taşınabilir düzeneğin erişimi baştan tanımlanmalıdır. EI HM 11, peron ölçüm sistemlerinin doğrulanması için iyi uygulama rehberi sunar ve yerel koşulların, mevzuatın ve sözleşmenin rehberin önüne geçebileceğini belirtir. Düzeneği kimin sağlayacağı, ilk muayene ve mühürlemeyi kimin koordine edeceği ayrı satırlar olmalıdır.
Kabul testlerinde de aynı mantık geçerlidir. IEC 62381:2024, proses endüstrisi otomasyon sistemleri için fabrika kabul testi (FAT), isteğe bağlı fabrika entegrasyon testi (FIT), saha kabul testi (SAT) ve saha entegrasyon testi (SIT) için gereksinim ve kontrol listeleri tanımlar ve tarafların test kapsamı ile sorumluluklar üzerinde anlaşmasına araç sunar. RFQ'da testin yeri, pompa, TAS ve izin birimleri gibi dış arayüzlerin gerçek mi simüle mi olacağı ve kabul imzasının sahibi yazılmalıdır.
RFQ'ya eklenecek belgeler
1. Ürün listesi ve her ürün için yoğunluk, viskozite, sıcaklık ve buhar basıncı aralığı
2. Kapsam sınırı işaretlenmiş P&ID veya blok akış şeması ve uç noktaları listesi
3. Peron yerleşim planı, skid için ayrılan alan ve erişim yolları
4. Tehlikeli alan sınıflandırma çizimi (IEC 60079-10-1 veya proje standardına göre hazırlanmış)
5. Tanker filosu bilgisi: dolum yöntemi, adaptör ve buhar kuplajı tipi, taşma sensörü tipleri, bölme sayısı ve hacimleri
6. Pompa ve besleme hattı verisi: çalışma noktası, besleme basıncı aralığı, ortak kolektör olup olmadığı
7. Kontrol sistemi mimarisi: mevcut veya planlanan PLC, TAS ve ERP, protokoller ve sinyal listesi taslağı
8. Ölçüm amacı, uygulanacak mevzuat, satış birimi ve tercih edilen doğrulama yöntemi
9. Emniyet işlevlerine ilişkin risk değerlendirmesi veya HAZOP çıktıları ve emniyet gereksinimleri
10. Proje şartnameleri: boru, malzeme, boya, elektrik, enstrüman ve kablo
11. Test ve kabul beklentisi, teslim edilecek doküman listesi ve doküman dili
12. Saha hizmetleri, eğitim, yedek parça ve bakım beklentisi
Örnek senaryo: bir satır nasıl doldurulur?
Örnek senaryo (kurgu): Bir terminal, mevcut pompasını ve alttan dolum kolunu koruyarak yeni bir ölçüm ve kontrol skidi istiyor. Pompa satırı «H + A» olur: pompa alıcıdadır, ancak çalıştırma izni ve geri bildirimi skidin kontrolüne bağlanacaktır; arayüz verisi olarak çalışma noktası, motor kontrol devresinin sinyal tipi ve kilitleme mantığının yeri istenir. Dolum kolu satırı da «H + A» olur; transfer noktası kolun ucundaysa kolun iç hacmi ve dolu kalma koşulu ölçüm sistemi belgelerine girer.
Matrisin yetmediği durumlar
· LPG ve basınç altında sıvılaştırılmış diğer gazlar: Sayaçtaki ürünün sıvı kalması, buhar dönüş hattının ölçüme etkisi ve farklı doğruluk sınıfı ek arayüz satırları gerektirir.
· LNG: Kriyojenik sıcaklık, ön soğutma ve malzeme seçimi arayüzleri değiştirir; R 117-1 LNG ölçüm sistemlerini ayrı bir doğruluk sınıfında ele alır.
· Isıtmalı ve ağır ürünler: HM 9 ısıtmalı ve ağır ürünleri kapsam dışında tutar; ısıtma, izolasyon ve iz ısıtma arayüzleri ayrıca eklenmelidir.
· Mevcut peron dönüşümleri: Matris, mevcut ekipmanın saha incelemesi yapılmadan doldurulursa eski kablolama, topraklama ve izin donanımı gizli kapsam olarak kalır.
· Sözleşme ve mevzuat: Matris sözleşmenin, yasal metroloji kararlarının ve HAZOP'un yerine geçmez; ülke mevzuatı ve sözleşme şartları önceliklidir.
Kapsamı TLY Enerji ile netleştirmek
TLY Enerji, proje kapsamına bağlı olarak akaryakıt ve LNG tanker dolum ve boşaltım tesisleri için sistem tasarımı, ürün tedariki, mühendislik, montaj, devreye alma ve bakım hizmetleri sunar; LPG dolum ve boşaltım istasyonlarında tasarım, tedarik ve mühendislik desteği verir. Matristeki hangi satırların TLY Enerji kapsamında olacağı, doldurulmuş matris ve teknik şartname üzerinden alıcıyla birlikte belirlenir.
İlgili sayfalar
· Tanker dolum sistemleri: Matristeki kalemlerin yer aldığı dolum zincirinin proses akışı ve bileşenleri.
· Ticari teslim tanker dolum skidleri: Doğrulama, mühürleme ve kayıt satırlarının teknik arka planı.
· Otomatik tanker dolum terminalleri: Batch kontrolör, TAS ve ERP katmanlarının terminal ölçeğinde ele alınışı.
· Tanker dolumunda Coriolis mi pozitif deplasmanlı sayaç mı?: Matristeki ölçüm skidi satırını doldurmadan önce sayaç teknolojisi kararı.
· Akış bilgisayarı ve PLC görev paylaşımı: Otomasyon arayüzünde ölçüm hesabının ve kaydın hangi cihazda kalacağı.