Farklı fuel oil sınıflarını aynı tesisten tankere dolduracak bir sistemin esnekliği üç kararla belirlenir: ısıtma ve yalıtım kapasitesinin en ağır sınıfa göre, ölçüm ve kontrol aralığının ise en hafif sınıfı da kapsayacak şekilde seçilmesi; ürün değişimlerinde karışmayı sınırlayan bir hat düzeni kurulması; her dolumda sınıf, sıcaklık ve miktarın izlenebilir biçimde kaydedilmesi. Tek bir ürün için optimize edilmiş bir dolum peronu, daha viskoz bir sınıf geldiğinde pompalanamayan hatlarla, daha hafif bir sınıf geldiğinde ise gereksiz ısıtılmış ürünle karşılaşabilir.
Dolum zincirinin genel yapısı (pompa, sayaç, kontrol vanası, dolum kolu, taşma önleme ve topraklama) tanker dolum sistemleri sayfasında anlatılmıştır. Bu sayfa, fuel oil'e özgü sınıf farklarına, ısıtma ihtiyacının sınıfa göre değişmesine, ürün değişimine ve spesifikasyon kayıtlarına odaklanır.
Fuel oil sınıfları dolum hattına neden farklı yük getirir?
Fuel oil tek bir ürün değildir. ASTM D396 fuel oil'i farklı yakma ekipmanları ve iklim koşulları için sınıflara ayırır; bu sınıflamada No. 5 (hafif), No. 5 (ağır) ve No. 6 artık (residual) yakıtlardır ve viskoziteleri ile kaynama aralıkları bu sırayla artar. Aynı standart, bu artık sınıfların taşınması ve düzgün pulverize edilebilmesi için genellikle ön ısıtma gerektiğini belirtir. Artık fuel oil, rafineride damıtık yakıtlar ve daha hafif hidrokarbonlar ayrıldıktan sonra kalan ağır yağların genel adıdır ve enerji üretimi, ısınma, gemi yakıtı ikmali ile çeşitli sanayi uygulamalarında kullanılır.
Deniz yakıtları tarafında ISO 8217, artık yakıt kategorilerini viskozite derecesine göre sıralar. Dolayısıyla bir terminal aynı dolum altyapısından hem düşük viskoziteli damıtık yakıtlar hem de ön ısıtma gerektiren ağır sınıflar için hizmet verecekse, tasarım girdileri tek bir ürün adıyla değil, sınıf bazında tanımlanmalıdır.
Sınıf grubuna göre dolum sistemindeki başlıca farklar (nitel karşılaştırma)
Sınıf grubu | Dolumda belirleyici özellik | Dolum sistemine etkisi |
Damıtık (hafif) sınıflar | Düşük viskozite; soğuk havada akma davranışı ürün verisine göre izlenir | Genellikle ısıtma gerekmez; sayaç ve kontrol vanası düşük viskozitede de doğru çalışmalıdır |
Orta viskoziteli artık sınıflar | Sıcaklığa bağlı olarak belirgin viskozite değişimi | Hat ısıtması ve yalıtım gerekir; dolum sıcaklığı ürün verisinden belirlenir |
Ağır artık sınıflar | Yüksek viskozite; ön ısıtma olmadan taşınması zordur | Isıtılmış tank, ısı izlemeli veya ceketli hat, pozitif deplasmanlı pompa ve yüksek basınç kaybına uygun sayaç seçimi |
Düşük kükürtlü artık yakıtlar | Aynı viskozite sınıfında farklı kükürt kategorisi | Yüksek kükürtlü ürünle karışmayı önleyen hat ayrımı ve kayıt disiplini |
Isıtma ihtiyacı: pompalanabilirlik, ölçüm ve yakma sıcaklığı ayrı değerlerdir
Fuel oil dolumunda sık yapılan hata, tek bir 'ısıtma sıcaklığı' tanımlamaktır. Oysa ürünün tankta ve hatta pompalanabilir kalması için gereken sıcaklık, brülörde pulverizasyon için gereken sıcaklıkla aynı değildir; ölçüm için uygun sıcaklık da bunlardan biriyle otomatik olarak örtüşmez. Her biri, ürünün viskozite-sıcaklık verisinden ve ilgili ekipmanın izin verdiği viskozite aralığından belirlenir. ASTM D341, iki sıcaklıkta bilinen kinematik viskoziteden sınırlı bir aralıkta başka sıcaklıklardaki viskozitenin tahmin edilmesine imkân tanır; bu nedenle her sınıf için en az iki sıcaklıkta ölçülmüş viskozite verisi istenmesi pratik bir başlangıçtır.
Akma noktası (ASTM D97) ise ürünün kullanılabildiği en düşük sıcaklığa ilişkin bir göstergedir; işletme sıcaklığı olarak kullanılmaz. Dolum hattının duruş sırasında akma noktasına yaklaşması, yeniden devreye almada tıkanmaya yol açabilir. Hatların ısı izleme ile korunması ve yöntem seçimi ısı izleme sistemleri sayfasında; ağır yağın ısıtılmış tanktan tankere dolumundaki ısıtma zinciri ise ağır yağ tanker dolum sayfasında ayrıntılandırılmıştır.
Tek altyapıdan birden fazla sınıf: ürün değişimi ve harmanlama
Esnek bir fuel oil dolum sisteminde temel tercih, her sınıfa ayrı hat ve peron mu ayrılacağı, yoksa ortak hat üzerinden sıralı dolum mu yapılacağıdır. Ayrı hat, karışma riskini en aza indirir ancak daha fazla ısıtılmış boru, pompa ve sayaç demektir. Ortak hatta ise sınıf değişiminde hatta kalan ürün bir sonraki dolumun başına karışır. Bu miktarın kabul edilebilir olup olmadığı ürünlerin viskozite ve kükürt farkına bağlıdır; ağır ve yüksek kükürtlü bir sınıftan hafif veya düşük kükürtlü bir sınıfa geçiş en hassas durumdur.
· Hat hacminin bilinmesi: Sayaç ile dolum kolu arasındaki hat hacmi, ürün değişiminde karışan miktarı doğrudan belirler; kısa ve drene edilebilir hat tercih edilir.
· Değişim sırası: Mümkünse hafiften ağıra doğru planlanan dolum sırası, ağır ürünün hafif ürünü kirletmesini sınırlar.
· Hat boşaltma veya süpürme: Ağır sınıftan sonra hattın boşaltılması ya da uygun bir ürünle süpürülmesi, işletme prosedürüyle tanımlanır.
· Oransal harmanlama: Farklı viskozite veya kükürt hedefine ulaşmak için iki bileşenin hat içinde oranlanması, iki ayrı ölçüm ve kontrol döngüsü gerektirir; oran doğruluğu her iki bileşenin sıcaklık ve viskozite koşuluna bağlıdır.
Spesifikasyon ve kükürt kayıtları
Fuel oil'de doldurulan ürünün hangi sınıfa ve kükürt kategorisine ait olduğu ticari açıdan en az miktar kadar önemlidir. ISO 8217'nin 2024 baskısı, artık deniz yakıtlarını kütlece kükürt içeriği yüzde 0,50 ve altı olanlar, FAME içerenler ve yüzde 0,50'nin üzerinde olanlar olarak ayrı gruplarda ele alır. Kara tankeri dolumunda uygulanacak kükürt sınırları ve belge gereklilikleri ise ülke mevzuatına ve alıcı sözleşmesine bağlıdır.
Dolum sisteminin bu açıdan katkısı, her dolum kaydında ürün sınıfı, kaynak tank, dolum sıcaklığı, yoğunluk ve miktarın birlikte tutulmasıdır. Kaynak tank ile dolum peronu arasındaki eşleştirmenin otomasyon tarafında doğrulanması, yanlış sınıfın yanlış tankere yüklenmesini önleyen basit ama etkili bir önlemdir. Numune alma ve saklama gerekiyorsa numune noktasının ısıtılmış hatta, temsili numune verecek konumda olması gerekir.
Sıcak üründe miktar ve ölçüm
Isıtılarak doldurulan fuel oil'in hacmi sıcaklıkla belirgin biçimde değiştiği için faturalamaya veya stok mutabakatına esas miktar, genellikle referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacim veya kütle olarak ifade edilir. Bu dönüşüm için sayaç yakınında ürün sıcaklığının ve yoğunluğunun güvenilir biçimde ölçülmesi gerekir. OIML R 117, viskozitesi 1 000 mPa·s üzerindeki sıvılar için ölçüm sistemlerini düşük viskoziteli ürünlere göre daha geniş doğruluk sınıfları içinde ele alır; hangi yasal metroloji şartlarının uygulanacağı ise ulusal mevzuata bağlıdır.
Beyaz ürün dolum peronları için yazılmış sayaç seçim rehberleri her zaman bu ürünlere doğrudan uygulanamaz; örneğin Energy Institute'un yükleme peronlarındaki sayaç seçimine ilişkin kılavuzu ısıtılmış ve ağır ürünleri kapsam dışında bırakır. Fuel oil dolumunda sayaç teknolojisinin viskozite aralığına göre nasıl seçileceği fuel oil ve ağır yağ ölçüm skidleri sayfalarında ele alınmıştır.
Gemi yakıtı ikmali bu sayfanın kapsamı dışındadır
Fuel oil'in önemli bir kullanım alanı gemi yakıtı ikmalidir (bunkering). Bu sayfa kara tankerine dolumu ele alır; gemiye yakıt verme operasyonlarının kendine özgü prosedürleri, belgeleri ve ölçüm pratikleri burada anlatılmamıştır. Deniz yakıtı spesifikasyonu olan ISO 8217'ye yalnızca ürün sınıflarının ve kükürt kategorilerinin dolum sistemindeki kayıtlara etkisi bağlamında değinilmiştir.
TLY Enerji'nin fuel oil dolum projelerindeki rolü
TLY Enerji, akaryakıt tanker dolum ve boşaltım tesisleri için sistem tasarımı, ürün tedariki, mühendislik, montaj, devreye alma ve bakım hizmetleri sunar. Fuel oil dolum projelerinde bu kapsam; sınıf bazlı tasarım girdilerinin değerlendirilmesi, sayaç, pompa ve vana seçimi ile tedariki, dolum otomasyonunun PLC veya SCADA ile entegrasyonu ve sahada devreye alma adımlarını içerebilir. Isıtma sistemi ve tank tarafındaki işlerle arayüz ile tedarik sınırı proje başında birlikte netleştirilir.
Esnek dolum sistemi için tanımlanması gereken girdiler
· Doldurulacak tüm fuel oil sınıfları ve her biri için yıllık veya günlük dolum miktarı
· Her sınıf için en az iki sıcaklıkta viskozite, yoğunluk ve akma noktası verisi
· Kaynak tankların sıcaklığı ve tanktan perona kadar mevcut ısıtma ve yalıtım durumu
· Ortak hat mı ayrı hat mı tercih edildiği, beklenen ürün değişimi sıklığı
· Kükürt kategorileri ve alıcıların istediği dolum belgeleri
· Miktarın hangi esasla (referans hacim veya kütle) faturalanacağı
· Tanker tipi, üstten veya alttan dolum tercihi ve tanker ısıtma bobini olup olmadığı
İlgili sayfalar
· Fuel oil ölçüm skidleri: Dolum ve transfer hattında fuel oil miktarının nasıl ölçüleceği.
· Ağır yağ tanker dolum sistemleri: Isıtılmış tanktan tankere dolumda akışkanlığın korunması.
· Tanker dolum sistemleri: Dolum zincirinin akışkandan bağımsız genel yapısı.
· Ağır yağ ve fuel oil hatları için ısı izleme: Dolum hattında sıcaklığı koruyacak yöntemin seçimi.
· Viskoz ürün transfer sistemleri: Ağır sınıflarda pompa ve hat boyutlandırması.
Fuel oil dolumu hakkında sorular
Hafif ve ağır fuel oil aynı dolum hattından doldurulabilir mi?
Teknik olarak mümkündür, ancak hat ısıtması en ağır sınıfa, sayaç ve kontrol vanası ise en hafif sınıfa da uygun seçilmelidir. Ayrıca sınıf değişiminde hatta kalan ürünün bir sonraki dolumla karışması kaçınılmazdır. Bu miktarın kabul edilebilir olup olmadığı viskozite ve kükürt farkına bağlıdır; fark büyükse ayrı hat veya hat boşaltma prosedürü değerlendirilir.
Fuel oil hangi sıcaklıkta doldurulmalı?
Tek bir doğru değer yoktur. Dolum sıcaklığı; ürünün viskozite-sıcaklık verisi, pompanın ve sayacın izin verdiği viskozite aralığı ve tankerin taşıma sırasında ürünü ne kadar süre sıcak tutabileceği birlikte değerlendirilerek belirlenir. Akma noktası yalnızca alt sınır göstergesidir. Brülör pulverizasyonu için gereken sıcaklık ise tüketim noktasında sağlanır ve dolum sıcaklığıyla karıştırılmamalıdır.
Kükürt içeriği dolum sistemini nasıl etkiler?
Kükürt içeriği sayacı veya pompayı doğrudan etkilemez; etkisi hat düzeni ve kayıt tarafındadır. Aynı viskozite sınıfında farklı kükürt kategorilerindeki ürünler ortak hattan doldurulursa karışma, düşük kükürtlü ürünün spesifikasyon dışına çıkmasına yol açabilir. Bu nedenle hat ayrımı, dolum sırası ve her dolumda ürün kategorisinin kaydı birlikte planlanır.
Sıcak doldurulan fuel oil'in miktarı nasıl ifade edilir?
Sıcak ürünün hacmi sıcaklıkla değiştiği için miktar genellikle referans sıcaklığa dönüştürülmüş hacim veya doğrudan kütle olarak ifade edilir. Hangi esasın kullanılacağı sözleşmeye ve ulusal mevzuata bağlıdır. Her iki durumda da sayaç yakınında sıcaklık ve yoğunluğun güvenilir biçimde ölçülmesi ve kaydedilmesi gerekir.