Otomatik bir tanker dolum terminalinde amaç, sürücünün sahaya girişinden teslim belgesinin kesilmesine kadar her adımın doğrulanmış veriyle ilerlemesi ve elle girilen bilginin en aza inmesidir. Otomasyon tek bir cihaz ya da yazılım değildir; sahadaki enstrümanlardan batch kontrolöre, emniyet katmanından terminal otomasyon sistemine (TAS) ve kurumsal kaynak planlama (ERP) sistemine uzanan katmanlı bir yapıdır. Hangi katmanın ne ölçüde otomatikleşeceği; terminalin hacmine, ticari süreçlerine ve halihazırda kullandığı sistemlere göre belirlenir.
Otomasyon katmanları
Katman | Görevi | Tipik bileşenler ve işlevler |
Saha | Ölçüm, akış kontrolü ve fiziksel izinlerin algılanması | Sayaç, sıcaklık ve yoğunluk ölçümü, kontrol ve kapama vanaları, kol konum anahtarları, topraklama ve taşma sensörleri |
Batch kontrolör | Ön ayarlı miktarın doğru biçimde verilmesi | Dolum profili, sıcaklık ve yoğunluk düzeltmesi, katkı ve harmanlama kontrolü, işlem kaydı |
PLC ve emniyet katmanı | İzinlerin toplanması ve güvenli durumun korunması | Pompa ve vana kilitlemeleri, acil durdurma (ESD), alarm yönetimi |
Terminal otomasyon sistemi (TAS) | Yükleme sürecinin iş mantığıyla yönetilmesi | Sürücü ve araç tanıma, sipariş eşleştirme, peron atama, yükleme kayıtları, raporlama, envanter mutabakatı |
ERP | Ticari ve muhasebe süreçleri | Müşteri siparişi, faturalama, stok muhasebesi |
Katmanlar arasındaki sınır projeden projeye değişir: bazı terminallerde batch kontrolör doğrudan TAS'a bağlanır, bazılarında izinler ve pompa kontrolü PLC üzerinden yürür. Önemli olan, her bilginin hangi katmanda üretildiğinin, hangi sistemin esas kayıt olduğunun ve haberleşme kesildiğinde ne olacağının baştan tanımlanmasıdır.
Otomasyon seviyeleri
· Yerel kontrol: Operatör miktarı batch kontrolöre girer, izinler peronda toplanır, kayıtlar kontrolörden veya elle alınır.
· Peron otomasyonu: Kontrolörler ve izinler bir PLC ve SCADA sistemine bağlıdır; pompa ve vana kontrolü merkezileşir, fakat sipariş ve sürücü eşleştirmesi hâlâ elle yapılır.
· Terminal otomasyonu: TAS sipariş verisini alır, sürücüyü ve aracı tanır, peronu atar, yükleme verisini kontrolöre gönderir ve sonuçları ERP'ye geri iletir.
Seviyeler arası geçiş aşamalı yapılabilir. Geçişin maliyetini çoğu zaman yazılımdan çok mevcut kontrolörlerin haberleşme kabiliyeti, saha kablolaması ve peronlardaki izin donanımının durumu belirler.
Girişten teslim belgesine süreç akışı
1. Sürücü ve araç giriş noktasında kart veya benzeri bir kimlik aracıyla tanınır; sistem sürücünün yetkisini ve aracın kayıt bilgilerini kontrol eder.
2. Araca ait sipariş veya yükleme emri eşleştirilir; ürün, miktar ve bölme dağılımı belirlenir.
3. Araç uygun bir perona yönlendirilir.
4. Peronda sürücü yeniden doğrulanır ve yükleme verisi ilgili batch kontrolöre iner.
5. Topraklama, taşma önleme ve kol konumu izinleri sağlandığında dolum başlar; izinlerden biri kaybolursa dolum durur.
6. Her bölme için verilen miktar, ölçüm koşulları ve olaylar kaydedilir.
7. Çıkışta teslim belgesi oluşturulur ve işlem ERP'ye aktarılır.
İşlemin hangi anda ticari olarak kesinleşeceği sözleşme ve mevzuatla belirlenir. OIML R 117-1, özellikle tanker dolumu yapan ölçüm sistemlerinin, tedarikçiyle önceden anlaşılması şartıyla işlemin müşteri sahadan ayrıldığında kesinleşmeyecek şekilde tasarlanabileceğini not eder. Bu durumda belge, kayıt ve düzeltme akışının sistemde nasıl işleyeceği ayrıca tanımlanmalıdır.
İzinler ve emniyet mantığı
Otomatik terminalde dolum izni, birden fazla koşulun birlikte sağlanması anlamına gelir: araç topraklaması, sağlıklı taşma önleme devresi, doğru adaptöre bağlanmış ve park konumundan çıkmış kol, gerekiyorsa buhar bağlantısı, sağlıklı acil durdurma zinciri ve TAS'tan gelen geçerli bir yükleme emri. Terminal otomasyon yazılımları, izin girişlerinden biri kaybolduğunda dolumu otomatik olarak durduracak şekilde batch kontrolörlerle entegre edilebilir; bazı peron izleme birimleri de taşma önleme ve topraklamaya araç tanıma iznini ekler.
Hangi fonksiyonun proses kontrolünde, hangisinin bağımsız bir emniyet enstrümanlı sistemde (SIS) yer alacağı risk değerlendirmesiyle belirlenir. IEC 61511, süreç endüstrisinde emniyet enstrümanlı sistemlerin tanımı, tasarımı, kurulumu ve işletmesi için gereksinimleri ortaya koyar. Temel tasarım ilkesi, emniyet fonksiyonlarının sipariş ve belge üreten iş yazılımının çalışmasına bağımlı olmamasıdır.
Kayıt, raporlama ve envanter mutabakatı
Her yüklemede kaydedilen veri; brüt ve düzeltilmiş miktar, sıcaklık, yoğunluk, sayaç ve kol kimliği, başlangıç ve bitiş zamanı ile alarmlar, hem ticari belgenin hem de envanter takibinin temelidir. Terminal genelinde peronlardaki dinamik ölçüm, tanklardaki statik seviye ölçümüyle karşılaştırılarak stok mutabakatı yapılır. EI HM 32, dağıtım terminallerinde ölçüm ve muhasebe hatalarından doğan görünür kayıplar ile fiziksel kayıpların kontrolü, stok takibi ve ölçüm anlaşmazlıklarının çözümü için rehberlik sunar. Ticari teslime esas yüklemelerde ek olarak parametre değişikliklerinin ve olayların denetim izi şeklinde saklanması gerekir; bu konunun ayrıntısı ticari teslim skidleri sayfasındadır.
Entegrasyonda baştan karara bağlanması gerekenler
· Müşteri, ürün ve sipariş gibi esas verilerin hangi sistemde tutulacağı
· Haberleşme kesildiğinde peronların yerel modda çalışıp çalışmayacağı ve kayıtların sonradan nasıl eşitleneceği
· Mevcut batch kontrolörlerin ve PLC'lerin hangi arayüzle bağlanacağı
· Kullanıcı rolleri ile parametre ve reçete değiştirme yetkilerinin kimde olacağı
· Operasyonel teknoloji (OT) ağı ile kurumsal ağ arasındaki sınır ve uzaktan erişim kuralları
TLY Enerji'nin katkısı
Proje kapsamına bağlı olarak TLY Enerji, tanker dolum işlemlerinde otomasyon ve kontrol sistemleri kapsamında saha enstrümanlarının seçimi ve tedarikine, PLC ve SCADA tabanlı izleme ve kontrole, PLC ve DCS konfigürasyonuna, veri toplama ve raporlamaya, test ve devreye almaya destek verir. Terminal otomasyon yazılımının ve ERP entegrasyonunun hangi tarafça sağlanacağı, projenin arayüz listesi üzerinden birlikte netleştirilir.
Değerlendirme için istenen bilgiler
· Mevcut otomasyon seviyesi; kullanılan batch kontrolörler, PLC ve yazılımlar
· Günlük yükleme sayısı, peron ve kol sayısı
· Sürücü ve araç tanıma için kullanılan veya planlanan yöntem
· Sipariş verisinin geldiği sistem ve beklenen veri alışverişi
· Üretilmesi gereken belge ve raporlar: teslim belgesi, vardiya raporu, envanter raporu
· Yüklemelerin ticari teslime esas olup olmadığı ve uygulanacak metroloji gereksinimleri
· Emniyet fonksiyonları için yapılmış risk değerlendirmesi veya belirlenmiş hedefler
İlgili sayfalar
· Çok peronlu tanker dolum terminalleri: Otomasyonun yöneteceği peron ve kol düzeninin planlanması.
· Ticari teslim tanker dolum skidleri: Faturalamaya esas ölçüm, doğrulama ve denetim izi.
· Alttan dolum sistemleri: Topraklama, taşma önleme ve buhar arayüzlerinden gelen izinler.
· Akaryakıt terminal otomasyon sistemleri (TAS): Akaryakıt ticari süreçlerine özgü otomasyon gereksinimleri.
Sık sorulan sorular
Terminal otomasyon sistemi (TAS) ile SCADA arasındaki fark nedir?
SCADA daha çok proses verisini izler ve ekipmanı denetler: pompa durumu, vana konumu, basınç, alarmlar. TAS ise yükleme sürecini iş mantığıyla yönetir: sürücü ve araç tanıma, sipariş eşleştirme, peron atama, yükleme kaydı, belge ve envanter mutabakatı. Bir terminalde ikisi birlikte bulunabilir; aralarındaki veri alışverişi ve sorumluluk sınırı tasarım aşamasında tanımlanmalıdır.
Otomasyon sistemi devre dışı kalırsa dolum tamamen durur mu?
Bu, tasarımda verilen karara bağlıdır. Bazı terminallerde batch kontrolörler, üst sistemle haberleşme kesildiğinde sınırlı bir yerel modda çalışmayı sürdürür ve kayıtlar bağlantı geri geldiğinde aktarılır. Emniyet izinleri ise üst sistemden bağımsız kalmalıdır. Yerel modda hangi işlemlere izin verileceği ve bu yüklemelerin nasıl belgelendirileceği işletme prosedürüyle tanımlanır.
Mevcut bir terminal aşamalı olarak otomatikleştirilebilir mi?
Evet, çoğu terminalde otomasyon aşamalı ilerler. Genellikle önce peronlardaki izin donanımı ve batch kontrolörlerin haberleşmesi ele alınır, ardından merkezi izleme, en sonda sürücü tanıma ve sipariş entegrasyonu eklenir. Her aşamada mevcut kontrolörlerin haberleşme kabiliyeti ve saha kablolaması değerlendirilir; bazı eski cihazların değiştirilmesi gerekebilir.
Emniyet kilitlemeleri terminal otomasyon yazılımında mı yer almalıdır?
Emniyet açısından kritik kilitlemeler, iş yazılımının arızasından etkilenmeyecek katmanlarda, yani sahadaki izin birimlerinde, batch kontrolörde, PLC'de veya gerekiyorsa bağımsız bir emniyet enstrümanlı sistemde yer alır. TAS bu izinlerin durumunu görüntüleyebilir ve kaydedebilir, ancak emniyetin tek dayanağı olmamalıdır. Hangi fonksiyonun hangi katmanda olacağı risk değerlendirmesiyle belirlenir.