Tankerden depolama tankına ürün alırken iki soru öne çıkar: ürün tankerden hangi güçle ve hangi emme koşullarında çekilecek, ve alınan miktar neye göre doğrulanacak? Boşaltım sistemi bu iki soruya birlikte yanıt verecek şekilde kurgulanır. Dolumdan farkı, sistemin ağırlık merkezinin emme tarafında olmasıdır: tanker bölmesi boşaldıkça hatta hava veya gaz girer, pompa kavitasyona yaklaşır ve ölçüm yapılıyorsa sayaç sıvı yerine gaz görmeye başlar.
Bu sayfada boşaltımın itici gücü, emme hattı tasarımı, gaz/hava ayırma, alınan miktarın ölçümü ve tank seviyesiyle mutabakatı ele alınır. Dolum tarafı ve satışa esas ölçüm yönetişimi ilgili sayfalarda anlatılmıştır.
Ürünü tankerden kim çekecek?
Boşaltım düzeni, tesisin altyapısına, tanker filosuna ve ürüne göre seçilir. Aşağıdaki seçenekler birbirini dışlamaz; bazı tesislerde birden fazlası birlikte kullanılır.
Boşaltım düzeni | Nasıl çalışır | Dikkat edilecek nokta |
Tesis pompası | Sabit boşaltım pompası, tankerin alt çıkışına bağlanan hortum veya kol üzerinden ürünü emer | Emme hattı uzunluğu ve kayıpları pompanın emme koşullarını doğrudan belirler |
Tanker üzerindeki pompa | Aracın kendi pompası ürünü tesisin kabul hattına basar | Debi ve basınç araçtan araca değişir; kabul tarafı bu değişkenliğe göre tasarlanmalıdır |
Yerçekimiyle akış | Ürün tankerden daha alçaktaki bir kabul tankına veya pompa emişine kendiliğinden akar | Kot farkı sınırlıdır; debi tanker boşaldıkça düşer |
Basınç altında sıvılaştırılmış gazların boşaltımında buhar fazıyla dengeleme ve kompresörlü aktarım gibi farklı yöntemler kullanılır; bu uygulamalar ilgili endüstri sayfasında ele alınır.
Emme tarafı: kavitasyon ve pompanın emme koşulları
Pompa girişindeki basınç, ürünün o sıcaklıktaki buhar basıncına yaklaştığında sıvı pompa çarkında buharlaşmaya başlar. Buhar kabarcıklarının çökmesi çarkı aşındırır ve pompa performansını düşürür. Bu nedenle mevcut emme yükünün pompanın ihtiyaç duyduğu değerin yeterli bir pay ile üzerinde kalması gerekir. Boşaltımda bu pay özellikle zorlanır, çünkü:
· Sıvı seviyesi sürekli düşer: Tanker boşaldıkça pompa girişindeki statik yük azalır.
· Emme hattı çoğu zaman uzun ve hortumludur: Hortum, dirsek, süzgeç ve vanaların sürtünme kayıpları emme basıncını düşürür.
· Ürün sıcaklığı değişkendir: Güneş altında bekleyen tankerde ürün ısınabilir ve buhar basıncı artar.
· Süzgeç zamanla tıkanır: Emme tarafındaki süzgeçte artan fark basıncı, kavitasyon riskini sessizce yükseltir.
Emme hattını kısa ve yeterli çapta tutmak, emme tarafındaki süzgeç fark basıncını izlemek ve pompanın debisini son aşamada düşürmek bu riski azaltan başlıca tasarım kararlarıdır.
Tanker boşalırken hava ve gaz: ölçüm hatasının ana kaynağı
Boşaltımın son dakikalarında bölmedeki sıvı seviyesi çıkışa yaklaşır ve girdap oluşarak hatta hava sürüklenmeye başlar. Ölçüm yapılan sistemlerde bu an kritik önemdedir: sayaç, içinden geçen hava veya gazı sıvı gibi sayarsa alınan miktar olduğundan fazla görünür. Sıvı ölçüm sistemlerine ilişkin metrolojik gereklilikler bu yüzden gaz ayırma düzeneğini ölçüm sisteminin bileşenleri arasında sayar; boşaltım ölçüm skidlerinde de gaz ayırıcı ve süzgeç standart donanım olarak yer alır.
· Gaz/hava ayırıcı: Sayacın önünde havayı ayırır ve tahliye eder; ayırıcı dolduğunda veya sıvı seviyesi düştüğünde akışı durduracak şekilde düzenlenebilir.
· Düşük akış veya düşük basınç algılama: Tanker bitişini algılayarak pompayı ve ölçümü kontrollü biçimde sonlandırır.
· Sayacın dolu kalması: Sayaç ve arkasındaki hattın dolu kalacağı yerleşim, bir sonraki boşaltımın aynı başlangıç koşuluyla başlamasını sağlar.
· Tanker bölmesinin boşaldığının teyidi: Ölçülen miktarın tankerde kalan ürünü de kapsadığından emin olmak için operasyon prosedürü bu kontrolü içermelidir.
Alınan miktar nasıl doğrulanır?
Boşaltımda üç farklı miktar bilgisi karşılaştırılır: tankerin sevk belgesinde yazan miktar, boşaltım hattındaki sayacın ölçtüğü miktar ve kabul tankındaki seviye değişiminden hesaplanan miktar. Bu üç değerin birebir aynı çıkması beklenmez; farkın hangi nedenlerden kaynaklandığını bilmek önemlidir.
· Sıcaklık farkı: Sevk belgesi, sayaç ve tank ölçümü farklı sıcaklıklarda yapılmışsa hacimler ancak referans sıcaklığa dönüştürüldükten sonra karşılaştırılabilir.
· Hat dolumu: Boşaltım hattının ve tank giriş borusunun başlangıçta boş veya dolu olması, sayaç ile tank arasında fark yaratır.
· Tank ölçümünün çözünürlüğü: Büyük çaplı bir tankta küçük bir seviye değişimi, tek bir tankerin miktarını hassas biçimde göstermeyebilir.
· Ölçülmeyen hava: Gaz ayırma yetersizse sayaç miktarı fazla gösterir.
Dinamik ölçüm (sayaç) ile statik ölçüm (tank seviye ölçümü) birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır; terminal stok mutabakatı her iki kaynağı birlikte kullanır. Faturalamaya esas bir boşaltım ölçümü gerekiyorsa sayaç doğrulaması, mühürleme ve yasal metroloji gereklilikleri ayrıca değerlendirilir.
Tasarım kriterleri
Parametre | Tasarımda neden önemli | Seçime etkisi |
Ürünün buhar basıncı ve sıcaklığı | Emme tarafında buharlaşma ve kavitasyon eğilimini belirler | Pompa tipi, emme hattı çapı, gaz ayırıcı boyutu |
Viskozite | Emme kayıplarını ve boşaltım süresini etkiler | Pompa seçimi, ısıtma ihtiyacı, sayaç teknolojisi |
Tanker filosunun çıkış bağlantıları | Tesis tarafının arayüzü buna göre belirlenir | Hortum veya kol, bağlantı tipi, kopma kaplini |
Hedef boşaltım süresi | Tanker bekleme süresini ve pompa kapasitesini belirler | Debi, hat çapı, sayaç boyutu |
Ölçüm amacı | Stok izleme, tedarikçi kontrolü veya faturalama farklı sıkılık ister | Gaz ayırıcı tipi, doğrulama bağlantıları, kayıt düzeni |
Kabul tankı ve seviye ölçümü | Mutabakat ve tank taşma koruması için temel veridir | Seviye ölçüm cihazı, alarm ve kilitleme mantığı |
Tehlikeli alan sınıflandırması | Pompa motoru ve elektrikli ekipmanın koruma yöntemini belirler | Motor, transmitter ve pano seçimi |
Emniyet ve çevre açısından boşaltım
Boşaltım sırasında tanker topraklanır ve topraklama sürekliliği izlenir; hortumlar ve bağlantılar ürüne uygun seçilir. Uçucu ürünlerde kabul tankından çıkan buharın tankere geri döndürülmesi, projeye ve geçerli emisyon mevzuatına göre değerlendirilir. Kabul tankının taşmaya karşı korunması da boşaltım sisteminin sorumluluğundadır; bu koruma tanker bölmesindeki taşma önleme işlevinden farklıdır ve tankın seviye ölçümüyle bağlantılı bir kilitleme olarak kurgulanır. Hangi fonksiyonların emniyet fonksiyonu olarak tasarlanacağı, projenin risk değerlendirmesiyle belirlenir.
TLY Enerji'nin boşaltım projelerindeki rolü
TLY Enerji, boşaltım sistemlerinde ürün ve tesis verilerinden yola çıkarak pompa, akış ölçer, gaz ayırıcı ve seviye ölçümü seçimine yönelik mühendislik desteği verir. Proje kapsamına bağlı olarak ekipman tedariki, pompa ve ölçüm sisteminin PLC veya SCADA ile entegrasyonu, saha montajı, test, devreye alma ve bakım desteği sağlanabilir. Tedarik sınırı, teknik şartname ve proje verileri üzerinden birlikte belirlenir.
Boşaltım sistemi için hazırlanacak bilgiler
· Boşaltılacak ürünler, buhar basıncı veya uçuculuk bilgisi ve sıcaklık aralığı
· Tanker filosunun tipi, bölme sayısı ve alt çıkış bağlantı ölçüleri
· Tanker üzerindeki pompanın mı yoksa tesis pompasının mı kullanılacağı
· Boşaltım noktası ile kabul tankı arasındaki mesafe ve kot farkı
· Hedef boşaltım süresi ve günlük tanker sayısı
· Alınan miktarın nasıl kullanılacağı: stok, tedarikçi kontrolü veya faturalama
· Kabul tankında mevcut seviye ölçümü ve taşma koruması
· Buhar dönüşü veya emisyon kontrolü gerekip gerekmediği
İlgili sayfalar
· Tanker dolum sistemleri: Depolamadan tankere ürün verirken dolum noktasının zinciri.
· Ticari teslim tanker dolum skidleri: Satışa esas ölçümde doğrulama, mühürleme ve kayıt.
· Tanker dolum ve boşaltım terminalleri: Dolum ve boşaltım çözümlerinin genel haritası.
· Akaryakıt tanker boşaltım sistemleri: Akaryakıtta ürün teyidi ve envanter mutabakatı.
Tanker boşaltımıyla ilgili sorular
Boşaltımda sayaç kullanmak zorunlu mudur?
Zorunlu değildir. Bazı tesisler alınan miktarı yalnızca kabul tankının seviye değişiminden veya kantar ölçümünden belirler. Ancak birden çok tankerin aynı tanka arka arkaya boşaltıldığı, tedarikçi bazında kontrol yapılan veya faturalamaya esas ölçüm gereken durumlarda boşaltım hattında sayaç kullanılması izlenebilirliği artırır. Karar, ölçüm amacına ve tank ölçümünün çözünürlüğüne göre verilir.
Boşaltımın sonunda sayaç neden fazla miktar gösterebilir?
Tanker bölmesi boşalırken çıkışta girdap oluşur ve hatta hava sürüklenir. Gaz ayırıcı yoksa veya kapasitesi yetersizse bu hava sayaçtan geçer ve sıvı gibi sayılabilir. Doğru boyutlandırılmış bir gaz ayırıcı, tanker bitişini algılayan düşük akış ya da düşük basınç kontrolü ve son aşamada debinin azaltılması bu hatayı sınırlar.
Tanker pompası ile tesis pompası arasında nasıl seçim yapılır?
Tanker pompası tesis tarafında sabit pompa ihtiyacını azaltır, ancak debi ve basınç araçtan araca değişir ve bu değişkenlik ölçüm ile kabul hattının tasarımına yansır. Tesis pompası daha kontrollü bir işletme sağlar; buna karşılık emme tarafının dikkatle tasarlanması gerekir. Filo yapısı, ürün ve günlük tanker sayısı seçimi belirler.
Sayaç ile tank ölçümü arasındaki fark ne zaman araştırılmalıdır?
Farkın kendisi değil, eğilimi önemlidir. Tüm miktarlar aynı referans sıcaklığa dönüştürüldükten sonra farkın sürekli tek yönde büyümesi veya belirli tanker ya da ürünlerde yoğunlaşması araştırma gerektirir. Gaz ayırıcının çalışması, sayaç doğrulama kayıtları, hat dolumu varsayımları ve tank ölçüm cihazının kalibrasyonu sırasıyla kontrol edilir.
Viskoz ürünlerde boşaltım neden uzun sürer?
Viskozite arttıkça emme hattındaki sürtünme kayıpları artar ve pompanın emme koşulları zorlaşır. Bu nedenle viskoz ürünlerde daha büyük çaplı emme hatları, pozitif deplasmanlı pompalar ve gerektiğinde ürünü akışkan tutacak ısıtma değerlendirilir. Isıtma sıcaklığı ise ürünün izin verilen üst sınırını aşmamalıdır.