Üstten Dolum Sistemleri

Üstten dolum (top loading), ürünün tankerin üst kısmındaki dome kapağından veya sabit bir üst bağlantıdan, peron üzerinden uzanan bir dolum koluyla verilmesidir. Alttan dolum arayüzü bulunmayan tanker filolarında, yüksek sıcaklıkta yüklenen viskoz ürünlerde ve mevcut terminallerde hâlâ yaygın olarak kullanılır. Bu yöntemde tasarımın ağırlığı üç konuya kayar: operatörün tanker üstünde güvenli çalışması, ürünün sıçramadan ve statik elektrik biriktirmeden tankere girmesi ve açık kapaktan çıkan buharın kontrol altına alınması.

Pompa, sayaç ve kontrol vanasından oluşan dolum zinciri tanker dolum sistemleri sayfasında anlatılmıştır; burada yalnızca üstten dolumu farklı kılan arayüzler ve emniyet konuları ele alınır.

Üstten dolum hangi durumlarda tercih edilir?

·         Alttan dolum donanımı olmayan tankerler: Bazı kimyasal, özel ürün veya eski filolarda tankerin alt dolum adaptörü ve tanker üstü taşma sensörleri bulunmaz.

·         Sıcak ve viskoz ürünler: Bitüm gibi yüksek sıcaklıkta yüklenen ürünler çoğunlukla üstten dolum tesislerinde yüklenir; ürünün tankere girmeden önce suyla temas etmemesi ayrıca kontrol edilir.

·         Mevcut tesisler ve düşük hacimli noktalar: Peron yapısı üstten doluma göre kurulmuş tesislerde, dönüşüm maliyeti ve filo uyumu değerlendirilerek üstten dolum sürdürülebilir.

·         Mevzuatın izin verdiği uygulamalar: Bazı düzenlemeler, benzin gibi uçucu ürünler için alttan dolum ve buhar toplamayı öngörür; üstten dolumun kullanılıp kullanılamayacağı ürün ve ülke mevzuatına göre en başta netleştirilmelidir.

Dolum kolu seçenekleri

Üstten dolum kolu, peron kenarından tankerin dome kapağına kadar uzanır ve operatörün kolu kolayca konumlandırabilmesi gerekir. Seçimi belirleyen başlıca farklar şunlardır:

·         Dengeli (yaylı veya karşı ağırlıklı) kollar: Kolun ağırlığını dengeleyerek operatörün az kuvvetle hareket ettirmesini sağlar; ergonomi açısından belirleyicidir.

·         Sabit erişimli ve teleskopik kollar: Sabit erişimli kollarda tankerin peron önüne doğru konumlanması gerekir; teleskopik veya çok eklemli kollar farklı tanker boylarına ve dome konumlarına uyum sağlar.

·         Buhar dönüş hatlı kollar: Uçucu ürünlerde kol üzerinde ayrı bir buhar hattı bulunan varyantlar, dome kapağını kapatan bir başlıkla birlikte buharı toplama sistemine yönlendirir.

·         Isıtmalı veya yalıtımlı kollar: Sıcak ürünlerde kolun içinde ürünün soğuyup katılaşmasını önlemek için ısıtma ve yalıtım değerlendirilir.

Daldırma borusu ve sıçratmalı dolumdan kaçınma

Ürünün dome açıklığından serbestçe düşerek tankere girmesi (splash loading) iki soruna yol açar: ürün çalkalanarak daha fazla buhar üretir ve serbest düşen sıvı statik elektrik yüklenmesini artırır. Bu nedenle üstten dolumda kolun ucuna tankerin tabanına yakın inen bir daldırma borusu takılır. Benzin dağıtımına yönelik Avrupa düzenlemesi de üstten dolumun izin verildiği durumlarda kol çıkışının tankerin tabanına yakın tutulmasını şart koşar.

Daldırma borusunun ucu sıvıyla örtülene kadar dolumun düşük debiyle yürütülmesi, kol ile tanker arasında elektriksel sürekliliğin sağlanması ve tankerin dolum başlamadan önce topraklanıp topraklamanın izlenmesi, statik elektriğe karşı temel önlemlerdir. Başlangıç debisi ve iletkenliği düşük ürünlerde uygulanacak ek önlemler, ürüne ve uygulanan emniyet kılavuzuna göre belirlenir.

Platform, geçiş köprüsü ve operatör güvenliği

Üstten dolumun en belirgin dezavantajı, operatörün tanker üstünde yüksekte çalışmak zorunda kalmasıdır. İş sağlığı ve güvenliği rehberleri bu riski bir öncelik sırasıyla ele alır: önce tanker üstüne çıkma ihtiyacını ortadan kaldırmak, bu mümkün değilse düşmeyi önleyen sabit düzenekler kullanmak, en son olarak kişisel düşme durdurma sistemlerine başvurmak.

·         Sabit peron platformu: Çevresi uygun yükseklikte korkuluklarla çevrili olmalıdır. Platformlar çoğunlukla sabit yükseklikte olduğundan farklı tanker boyları için geçiş köprüsü gerekir.

·         Geçiş köprüsü: Platformdan tanker üstüne indirilen köprü, tanker üstünde çalışma alanını çevreleyen bir koruma kafesiyle birlikte kullanılabilir; köprünün kaldırılmış konumda olması dolum izinlerine bağlanabilir.

·         Tanker konumlandırma: Tankerin platforma yakın ve doğru konumda durması, araç ile platform arasındaki boşluktan düşme riskini azaltır.

·         Düşme durdurma sistemleri: Tepe kirişine bağlı emniyet kemeri sistemleri, yapının ve kemerin düşen bir kişinin yükünü taşıyabilecek şekilde tasarlanmasını gerektirir.

Taşma sondası ve buhar toplama başlığı

Alttan dolumda taşma önleme, tanker bölmesine monte edilmiş sensörlerle yapılır. Üstten dolumda ise bu sensörler çoğu zaman bulunmadığından taşma algılama genellikle dolum koluyla birlikte bölmeye indirilen bir seviye sondası üzerinden sağlanır. Sonda sinyali parti kontrolörünün dolum iznine bağlanır ve sonda algıladığında kontrol vanası kapanır. Sondanın doğru yüksekliğe inip inmediği, kolun konumuna ve daldırma borusu uzunluğuna bağlıdır; bu nedenle sonda ve kol birlikte seçilir.

Açık dome kapağından çıkan buhar, hem operatörün maruziyeti hem de emisyon açısından önemlidir. Uçucu ürünlerde kapağı saran bir buhar toplama başlığı, kolun buhar hattı üzerinden buharı terminalin buhar toplama veya geri kazanım sistemine yönlendirir. Başlığın kapağa sızdırmaz oturması ve farklı kapak çaplarına uyumu, buhar toplamanın etkinliğini belirler.

Üstten ve alttan dolumun karşılaştırılması

TLY Enerji'nin üstten dolum projelerindeki katkısı

TLY Enerji, üstten dolum noktalarında ölçüm ve kontrol ekipmanının seçimi, taşma sondası ve topraklama izinlerinin parti kontrolörü ve PLC ile entegrasyonu, saha montajı, test ve devreye alma konularında mühendislik desteği sağlar. Mevcut bir üstten dolum peronunun ölçüm ve kontrol tarafının yenilenmesi de proje kapsamına göre değerlendirilebilir. Dolum kolu, platform ve çelik yapıların tedarik sınırı teknik şartname üzerinden birlikte belirlenir.

Üstten dolum projesi için paylaşılması gerekenler

·         Yüklenecek ürün, yükleme sıcaklığı ve uçuculuğu

·         Tanker filosundaki dome sayısı, dome konumları ve kapak çapları

·         Tanker boylarındaki çeşitlilik ve peronun mevcut platform yüksekliği

·         Buhar toplama zorunluluğu ve terminaldeki buhar işleme sistemi

·         Mevcut dolum kolları ve yenilenecek ekipman listesi

·         Taşma sondası ve topraklama izleme için tercih edilen yaklaşım

·         Isıtma veya yalıtım ihtiyacı

İlgili sayfalar

·         Alttan dolum (bottom loading) sistemleri: Zemin seviyesinden, adaptörlerle ve buhar dönüşüyle dolum.

·         Tanker dolum sistemleri: Pompa, sayaç, kontrol vanası ve parti kontrolörü zinciri.

·         Akaryakıt terminallerinde üstten dolum: Benzin buharı ve alttan doluma dönüşüm kararı.

·         Bitüm için ısıtmalı dolum sistemleri: Sıcak bitümün üstten dolumunda ısıtma ve su riski.

Üstten dolum hakkında sık sorulan sorular

Üstten dolum yapılan bir peron alttan doluma dönüştürülebilir mi?

Dönüştürülebilir, ancak yalnızca kolların değiştirilmesiyle sınırlı değildir. Alttan dolum için tanker filosunun uygun adaptörlere ve bölme taşma sensörlerine sahip olması, peronda buhar toplama hattının ve sensör izleme cihazının bulunması gerekir. Dönüşüm kararı filonun uyumu, ürünün mevzuat durumu ve peron yerleşimi birlikte değerlendirilerek verilir.

Daldırma borusu neden tankerin tabanına yakın bitmelidir?

Boru ucu tabana yakın olduğunda sıvı kısa sürede boru çıkışını örter ve ürün serbest düşmeden tankere girer. Böylece çalkalanma ve buhar oluşumu azalır, serbest düşen sıvının neden olduğu statik elektrik yüklenmesi de sınırlanır. Borunun uzunluğu tanker yüksekliği ve dome konumuna göre seçilmelidir.

Üstten dolumda taşma nasıl önlenir?

Tankerde bölme sensörü yoksa, genellikle dolum koluyla birlikte bölmeye indirilen bir seviye sondası kullanılır. Sonda sıvıyı algıladığında parti kontrolörü dolum iznini kaldırır ve kontrol vanası kapanır. Ayrıca parti kontrolörüne girilen miktarın bölme hacmini aşmaması, operasyon prosedürüyle ikinci bir bariyer olarak kontrol edilir.

Operatörün tanker üstüne çıkmasını tamamen ortadan kaldırmak mümkün mü?

Üstten dolumda tamamen ortadan kaldırmak çoğu zaman mümkün değildir; bu ihtiyacın kaldırılması, iş güvenliği rehberlerinin ilk tercihi olarak alttan dolum veya zeminden kumanda edilen düzeneklerle sağlanır. Üstten dolum sürdürülecekse sabit platform, korkuluklu geçiş köprüsü ve doğru tanker konumlandırma birlikte tasarlanmalıdır.