Alttan dolum (bottom loading), ürünün tanker bölmelerine aracın alt kısmındaki standart adaptörler üzerinden verildiği ve operatörün bütün bağlantıları zemin seviyesinde yaptığı dolum yöntemidir. Bir alttan dolum peronunun sorunsuz çalışması, pompa ve sayaçtan önce tanker ile terminal arasındaki üç arayüzün birbiriyle eşleşmesine bağlıdır: sıvı adaptörü ile dolum kuplajı, buhar toplama bağlantısı ve taşma önleme sensörünün soketi. Bu arayüzlerden biri uyumsuz olduğunda ya dolum izni oluşmaz ya da bölmelerden itilen buhar kontrolsüz biçimde atmosfere çıkar.
Pompadan dolum koluna kadar uzanan dolum zinciri tanker dolum sistemleri sayfasında, üstten dolumla ayrıntılı karşılaştırma ise üstten dolum sayfasında ele alınmıştır; burada odak tanker–terminal arayüzü ve buhar dönüşüdür.
Bir alttan dolum işlemi nasıl ilerler?
Alttan dolumda sıralama, emniyet izinlerinin dolumdan önce kurulmasına göre düzenlenir. Genel akış şu şekildedir; ayrıntılı işletme prosedürü terminalin kendi kurallarıyla belirlenir:
1. Tanker perona yanaşır, operatör aracı sabitler ve topraklama bağlantısını yapar.
2. Tankerin taşma önleme sensör kablosu terminaldeki izin denetim birimine (rack monitor) bağlanır; birim sensörlerin ve topraklamanın sağlıklı olduğunu doğrular.
3. Buhar dönüş hortumu veya kolu tankerin buhar toplama adaptörüne bağlanır.
4. Her bölme için alttan dolum kolu ilgili sıvı adaptörüne kuplajlanır; bölme ile ürün eşleşmesi sipariş verisiyle kontrol edilir.
5. İzin sinyalleri tamamlandığında batch kontrolör bölmeye ayrılan miktarı vermeye başlar; herhangi bir izin kaybolursa dolum durur.
6. Dolum bitince kuplajlar kapatılır, kollar park konumuna alınır, ardından buhar ve sensör bağlantıları sökülür.
Ürün bölmeye alttan girdiği için sıvı yüzeyi yükseldikçe bölmedeki buhar üst kısımdaki toplama hattına itilir. Üstten dolumdaki gibi açık bir dom kapağı bulunmadığından bu buharın tek çıkış yolu buhar toplama bağlantısıdır; bu nedenle buhar hattı alttan dolumda yardımcı bir donanım değil, sistemin ayrılmaz bir parçasıdır.
Tanker ile terminal arasındaki üç arayüz
Sıvı adaptörü ve dolum kuplajı
API RP 1004, birden fazla tedarikçinin ortak kullandığı terminallerde farklı taşıyıcılara ait tankerlerin aynı ekipmanla doldurulabilmesi için standart 4 inçlik adaptör etrafında birleşik araç özellikleri tanımlar. Avrupa'da EN 13083, tanker üzerindeki alttan dolum ve boşaltım adaptörlerinin performans gereksinimlerini ve kritik ölçülerini belirler. AB'nin benzin buharı emisyonlarına ilişkin 94/63/EC sayılı direktifi de terminal tarafındaki sıvı kuplajının 4 inçlik API erkek adaptörle eşleşmesini öngörür. Bu standartların ortak sonucu, kuplaj seçiminin terminalin kendi tercihi değil, perona gelecek araç filosunun donanımıyla belirlenen bir karar olmasıdır.
Buhar toplama bağlantısı ve buhar dönüş hattı
EN 13081, tanker üzerindeki buhar toplama adaptörü ile sabit tesisteki eş kuplajı tanımlar ve bu ikisinin birlikte buhar-sızdırmaz bir yol oluşturmasını amaçlar. 94/63/EC, buhar toplama adaptöründe izin verilen karşı basınç için bir üst sınır da koyar. Bu yüzden buhar hattının çapı ve güzergâhı, peron başına eşzamanlı dolum debisiyle birlikte boyutlandırılır; hat yetersiz kalırsa dolum hızı buhar tarafı tarafından sınırlanabilir.
Tasarımda iki kavramı ayırmak gerekir. ABD çevre mevzuatı (EPA) buhar toplama sistemini, dolum sırasında itilen buharı taşıyan ekipman olarak; buhar işleme sistemini ise bu buharı geri kazanan veya yakan ekipman olarak tanımlar ve her dolumda terminal ile tankerin buhar toplama sistemlerinin birbirine bağlı olmasını ister. Dolayısıyla buhar dönüş hattı bir taşıma yoludur; toplanan buharın geri kazanım ünitesinde mi, yakma ünitesinde mi işleneceği ayrı bir yatırım ve mevzuat kararıdır.
Taşma önleme sensörü ve izin sinyali
Alttan dolumda operatör bölmenin içini göremez; taşmayı önleyen, her bölmedeki seviye sensörü ile terminaldeki izin denetim birimidir. 94/63/EC tanker tarafında 2 telli termistör, 2 telli optik ve 5 telli optik sensörleri veya bunlarla uyumlu, arıza durumunda emniyetli tarafa geçen eşdeğerlerini tanımlar; EN 13922 ise tankerlerdeki taşma önleme sistemlerinin teknik gereksinimlerini belirler. Terminal birimi filodaki sensör tiplerini tanıyabilmeli, kendi devresinde bir arıza algıladığında dolumu başlatmamalıdır. Aynı birim çoğu uygulamada araç topraklamasını da doğrular ve isteğe bağlı olarak araç tanıma iznini ekler.
Bölmeli dolum ve kol düzeni
Alttan dolum, birden fazla bölmenin aynı anda doldurulmasına imkân verir; bu da peron başına süreyi kısaltmanın başlıca yoludur. Peron başına kol sayısı belirlenirken tipik bölme sayısı, aynı tankere farklı ürünler verilip verilmediği ve her kolun hangi ürün hattına bağlanacağı birlikte değerlendirilir. Farklı ürünlerin aynı araca yüklendiği durumlarda bölme ile ürün eşleşmesinin sipariş verisiyle doğrulanması önem kazanır. EN 14116, tanker ile terminal arasında ürün tanıma cihazları için dijital bir arayüz tanımlar; bu tür bir arayüzün projede kullanılıp kullanılmayacağı filo donanımına bağlıdır.
Operatör güvenliği ve saha düzeni
Alttan dolumda operatör zemin seviyesinde çalışır; tanker üstüne çıkma, geçiş köprüsü ve korkuluk ihtiyacı büyük ölçüde ortadan kalkar. Buna karşılık zemin tasarımı öne çıkar: peron eğimi, döküntünün toplanıp drenaja yönlendirilmesi, bağlantı noktalarına erişim mesafesi ve aracın doğru konumlanması. Statik elektriğe karşı araç topraklamasının doğrulanması ve peron çevresinde tehlikeli alan sınıflandırmasına uygun ekipman seçimi, arayüz tasarımının doğal parçalarıdır.
Tasarım kriterleri
Parametre | Tasarımda neden önemli | Seçime etkisi |
Tanker filosunun adaptör ve sensör donanımı | Terminal kuplajı ve izin birimi filoyla eşleşmezse dolum yapılamaz | Kuplaj tipi, desteklenecek sensör tipleri ve geçiş dönemi çözümleri |
Ürün grubu ve buhar basıncı | Adaptör standartları belirli ürün sınıflarını kapsar; buhar yükü ürüne göre değişir | Buhar hattı gerekliliği, conta ve kuplaj malzemesi |
Eşzamanlı doldurulacak bölme sayısı | Peron başına kol sayısını ve dolum süresini belirler | Kol sayısı, ürün hattı bağlantıları ve kontrolör kanal sayısı |
Kol başına ve peron başına debi | Buhar hattındaki karşı basıncı ve basınç darbesi riskini etkiler | Kol çapı, buhar hattı boyutu, kontrol vanası karakteristiği |
Buhar işleme yöntemi | Toplanan buharın nereye gideceği ayrı bir yatırım kararıdır | Buhar hattı güzergâhı ve işleme ünitesine arayüz |
Uygulanacak mevzuat | Benzin buharı ve tanker ekipmanı kuralları bölgeye göre değişir | Zorunlu arayüzler, test ve kayıt gereksinimleri |
Tehlikeli alan sınıflandırması | Peron çevresindeki elektrikli ekipmanın koruma yöntemini belirler | İzin birimi, kol konum anahtarı ve kablolama seçimi |
TLY Enerji'nin katkısı
Proje kapsamına bağlı olarak TLY Enerji, alttan dolum peronlarında tanker filosu ve ürün verisine göre arayüz ekipmanının belirlenmesi, dolum kolları, vanalar, akış ölçerler ve enstrümanların tedariki, izin sinyallerinin kontrol sistemine entegrasyonu, saha montajı, test ve devreye alma aşamalarında mühendislik desteği sağlar. Kol, kuplaj, izin birimi ve buhar hattının hangi tarafın tedarik sınırında kalacağı teknik şartname üzerinden birlikte netleştirilir.
Teklif hazırlığı için gereken bilgiler
· Doldurulacak ürünler ve her ürün için buhar dönüşü gerekip gerekmediği
· Perona gelecek tanker filosunun adaptör standardı, bölme sayısı ve taşma sensörü tipleri; karma filo varsa dağılımı
· Peron başına aynı anda doldurulması istenen bölme ve kol sayısı
· Hedef kol debisi ve peron başına beklenen günlük araç sayısı
· Mevcut veya planlanan buhar işleme tesisi ve bağlantı noktası
· İzin sinyallerinin bağlanacağı sistem: batch kontrolör, PLC veya terminal otomasyon sistemi
· Peron yerleşim planı ve tehlikeli alan sınıflandırması
İlgili sayfalar
· Üstten dolum (top loading) sistemleri: İki yöntemin emniyet, buhar ve ergonomi açısından karşılaştırması.
· Tanker dolum sistemleri: Pompadan dolum koluna kadar dolum zincirinin mühendisliği.
· Çok peronlu tanker dolum terminalleri: Peron ve ürün kolu matrisinin terminal ölçeğinde planlanması.
· Akaryakıt terminallerinde alttan dolum: Benzin buharı mevzuatı ve akaryakıt filosu arayüzüne özgü konular.
· Buhar geri kazanım ve buhar dönüş sistemleri: Toplanan buharın işlenmesinde yöntem seçimi.
Sık sorulan sorular
Alttan dolumda buhar dönüşü ile buhar geri kazanımı aynı şey midir?
Hayır. Buhar dönüşü, bölmeden itilen buharın tankerin buhar toplama adaptörü ve terminal hattı üzerinden taşınmasıdır. Buhar geri kazanımı ise bu buharın bir ünitede işlenerek geri kazanılmasıdır; yakma gibi başka işleme yöntemleri de vardır. Bir terminalde buhar dönüş hattı bulunup işleme ünitesi bulunmaması ya da buharın başka bir yöntemle bertaraf edilmesi mümkündür; hangi yöntemin gerektiği ürüne ve mevzuata bağlıdır.
Tankerdeki taşma sensörü terminaldeki izin birimiyle uyumlu değilse ne olur?
Birim sensörleri tanıyamaz ya da devrede arıza algılarsa dolum izni oluşmaz ve peron o araca ürün vermez. Bu nedenle tasarım aşamasında filodaki sensör tipleri listelenir ve izin biriminin bu tipleri destekleyip desteklemediği kontrol edilir. Filonun farklı donanımlı araçlardan oluştuğu terminallerde birden çok sensör tipini tanıyan birimler değerlendirilir.
Alttan dolum LPG tankerleri için de kullanılır mı?
Bu sayfada anlatılan adaptör, buhar kuplajı ve taşma sensörü arayüzleri, atmosfer basıncına yakın taşınan sıvı petrol ürünleri için tanımlanmıştır. LPG basınç altında sıvı halde taşındığı için tanker ekipmanı, bağlantılar ve buhar dengeleme mantığı farklı standartlarla belirlenir. LPG dolumunda ölçüm ve buhar dönüşü ayrıca değerlendirilir; bunun için LPG terminallerine ait sayfalar incelenmelidir.
Topraklama doğrulaması neden taşma önleme ile birlikte ele alınır?
Her ikisi de dolumdan önce sağlanması gereken izinlerdir ve aynı peron bağlantısı sırasında kurulur. Piyasadaki izin denetim birimlerinin bir kısmı taşma önleme, statik topraklama doğrulaması ve isteğe bağlı araç tanımayı tek birimde birleştirir; kendi devresini denetleyen bir yapı, arıza durumunda dolumun başlamasını engeller. Böylece izin mantığı tek noktada toplanır ve batch kontrolöre veya PLC'ye tek bir izin sinyali olarak iletilebilir.